Quercus hartwissiana

Quercus hartwissiana, kayıngiller (Fagaceae) familyasından, Türkçede Istranca meşesi olarak bilinen yaprak döken bir meşe türüdür. Saplı meşe ile akraba olan bu ağaç, 20–30 metreye kadar boylanabilen, düzgün gövdeli bir orman ağacıdır ve dar bir yayılış alanına sahip relikt bir tür olarak kabul edilir.

Yaprakları ters yumurta biçimli ile uzunca arasında değişir, kenarları çok sayıda sığ ve düzenli lopla dalgalıdır. Yaprak sapı saplı meşeye göre daha uzundur ve yaprak tabanı çoğunlukla hafif kalp biçimlidir. Palamutları birkaç santimetrelik bir sap üzerinde taşınır; bu yönüyle saplı meşeyi andırır.

Quercus cinsinin üyeleri gibi bu bitki de tek evcikli ve rüzgârla tozlaşan bir ağaçtır. İlkbaharda yapraklanmayla birlikte sarımsı yeşil, sarkık erkek çiçek kurulları (kediciklik) ve göze çarpmayan küçük dişi çiçekler oluşur. Meyvesi, tabanı pullu bir kadehle sarılmış tek tohumlu bir kuru meyve olan palamuttur. Palamutlar sincaplar, alakargalar, yaban domuzları ve pek çok kemirgen için önemli bir besin kaynağıdır; hayvanların palamutları saklaması aynı zamanda tohumların yayılmasına yardım eder.

Istranca meşesi nemli ve serin iklimi sever; genellikle dere vadilerinde, gölgeli yamaçlarda ve kayın, gürgen gibi ağaçlarla karışık nemli yaprak döken ormanlarda yetişir. Yapraklarını sonbaharda döker ve palamutlarını aynı yıl olgunlaştırır.

Meşeler, kökleri aracılığıyla toprak mantarlarıyla ektomikoriza ilişkisi kurar ve bu sayede besin ve su alımını kolaylaştırır. Gövde, dal ve yaprakları çok sayıda böcek türüne, özellikle gal (mazı) oluşturan arılara, kelebek tırtıllarına ve odun böceklerine yaşam alanı sağlar. Bu nedenle meşe ormanları biyolojik çeşitlilik bakımından en zengin ılıman orman tipleri arasında sayılır. Odunu sert ve dayanıklı olduğundan tarih boyunca yapı, mobilya, fıçı ve yakacak olarak kullanılmış, kabuğu ve palamut kadehleri tabaklamada değerlendirilmiştir.

Türün yayılış alanı Bulgaristan'ın güneydoğusundaki Istranca Dağları'ndan başlayarak Türkiye'nin Karadeniz kıyı bölgeleri boyunca Kafkasya'ya kadar uzanır. Türkiye'de özellikle Istranca ormanları ve Karadeniz Bölgesi'nin nemli vadileri bu meşenin bilinen yaşam alanlarıdır.