Ziziphora capitata

Ziziphora capitata, ballıbabagiller (Lamiaceae) familyasına ait, tek yıllık, küçük ve kokulu bir otsu bitkidir. Ziziphora cinsi, Akdeniz havzasından İran-Turan bölgesine ve Orta Asya’ya kadar yayılan, kekik benzeri aromatik türlerden oluşur ve bu türlerin birçoğu Anadolu’da da doğal olarak yetişir.

Bitki genellikle 5–20 cm kadar boylanır; gövdesi dik ya da yükselici, dört köşeli ve kısa tüylüdür. Yaprakları karşılıklı dizilişli, küçük, mızraksı ya da yumurtamsı şekillidir ve ovulduğunda belirgin, nane ile kekiği andıran hoş bir koku yayar. Türün en ayırt edici özelliği, adını da veren baş biçimli çiçek durumudur: gövdenin ucunda sık bir kümede toplanan çiçekler, geniş ve damarlı brakteler tarafından çevrelenir. Çiçekler pembemsi ya da morumsu renkte, iki dudaklı ve uzun tüplüdür; ballıbabagillere özgü olarak yalnızca iki verimli erkek organ taşır.

Bu tür kurak ve açık yerlerde, taşlı yamaçlarda, bozkırlarda, nadas tarlalarında ve yol kenarlarında yetişir. Tek yıllık olduğu için yaşam döngüsünü kısa sürede tamamlar; genellikle ilkbahar sonu ile yaz başında çiçeklenir ve tohumlarını yaz kuraklığından önce döker. Çiçekleri arılar ve diğer tozlaşmayı sağlayan böcekler tarafından ziyaret edilir.

Türün yayılış alanı Doğu Akdeniz’den Kafkasya, İran ve Orta Asya’ya kadar uzanır. Ziziphora türleri, içerdikleri uçucu yağlar nedeniyle birçok bölgede halk arasında çay olarak demlenir ve baharat olarak kullanılır. Zehirli bir bitki olarak bilinmez. Cinsin türleri birbirine oldukça benzediğinden kesin tanımlama için çiçek durumu, brakteler ve kaliks yapısı dikkatle incelenmelidir; bu ayrıntılar türlerin ayırt edilmesinde en güvenilir özelliklerdir.