Stachs spinulosa

Stachys spinulosa, ballıbabagiller (Lamiaceae, eski adıyla Labiatae) familyasından, tek yıllık ya da kısa ömürlü bir otsu bitki türüdür. Gövdesi dik ya da yükselici, dört köşeli ve tüylüdür; yaprakları karşılıklı, uzunca ve kenarları dişlidir. Adındaki spinulosa “küçük dikenli” anlamına gelir ve kaliks dişlerinin sert, dikenimsi uçlarına işaret eder.

Pembe ya da mor tonlu, küçük, iki dudaklı çiçekleri gövde boyunca halkalar hâlinde dizilir ve ilkbahar sonu ile yaz başında açar. Tarla kenarlarında, nadas alanlarında, kuru çayırlarda ve taşlı yamaçlarda yetişir. Balkanlar, Anadolu ve çevresini kapsayan Doğu Akdeniz bölgesinde yayılış gösterir.

Stachys cinsinin üyeleri genellikle dört köşeli gövdeli, karşılıklı yapraklı, çoğunlukla tüylü otsu bitkiler veya yarı çalılardır. Çiçekler gövde boyunca sıralanan halkalar (vertisillastrlar) hâlinde dizilir; taç iki dudaklıdır, üst dudak kask biçiminde, alt dudak üç lopludur. Taç rengi türe göre beyaz, sarımsı, pembe, mor ya da kırmızımsı olabilir. Meyve, ballıbabagillere özgü dört küçük fındıksı parçaya ayrılır.

Cinsin çiçekleri başta arılar olmak üzere çeşitli böceklerce tozlaşır ve bal bitkisi olarak da değerlidir. Pek çok tür, Türkiye’de halk arasında dağ çayı veya bitki çayı olarak kullanılan ve uçucu yağlar, flavonoitler ve iridoitler içeren bitkiler arasında yer alır. Dünyada birkaç yüz türü bulunan cins, en büyük çeşitliliğine Akdeniz havzası ile Batı ve Orta Asya’da ulaşır; Türkiye, çok sayıda endemik takson barındırmasıyla cinsin önemli merkezlerinden biridir.

Ballıbabagiller familyasının diğer üyeleri gibi Stachys türleri de yapraklarında ve gövdelerinde bulunan salgı tüyleri sayesinde kendine özgü kokular taşır. Bu kokular ve tüylülük, bitkiyi otçul hayvanlara ve kuraklığa karşı korumaya yardımcı olur.