Stachs palustris

Stachys palustris, ballıbabagiller (Lamiaceae, eski adıyla Labiatae) familyasından, çok yıllık otsu bir bitkidir. Adından da anlaşılacağı gibi nemli ve bataklık alanların bitkisidir. Yer altında yumrulaşan köksaplarla yayılır; dik, tüylü gövdeleri bir metreye yaklaşabilir. Yaprakları uzunca mızrak biçimli, kenarları dişli ve kısa saplı ya da sapsızdır.

Pembe ile açık mor arası renkte, beyaz desenli, iki dudaklı çiçekleri gövdenin ucunda halkalar hâlinde dizilir ve yaz ortası ile sonunda açar. Dere ve göl kenarlarında, sulak çayırlarda, hendeklerde ve nemli tarlalarda yetişir; bazen tarım alanlarında yabani ot olarak da görülür. Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika’da geniş bir yayılışa sahiptir. Köksap yumrularının geçmişte bazı bölgelerde yiyecek olarak tüketildiği bilinir.

Stachys cinsinin üyeleri genellikle dört köşeli gövdeli, karşılıklı yapraklı, çoğunlukla tüylü otsu bitkiler veya yarı çalılardır. Çiçekler gövde boyunca sıralanan halkalar (vertisillastrlar) hâlinde dizilir; taç iki dudaklıdır, üst dudak kask biçiminde, alt dudak üç lopludur. Taç rengi türe göre beyaz, sarımsı, pembe, mor ya da kırmızımsı olabilir. Meyve, ballıbabagillere özgü dört küçük fındıksı parçaya ayrılır.

Cinsin çiçekleri başta arılar olmak üzere çeşitli böceklerce tozlaşır ve bal bitkisi olarak da değerlidir. Pek çok tür, Türkiye’de halk arasında dağ çayı veya bitki çayı olarak kullanılan ve uçucu yağlar, flavonoitler ve iridoitler içeren bitkiler arasında yer alır. Dünyada birkaç yüz türü bulunan cins, en büyük çeşitliliğine Akdeniz havzası ile Batı ve Orta Asya’da ulaşır; Türkiye, çok sayıda endemik takson barındırmasıyla cinsin önemli merkezlerinden biridir.

Ballıbabagiller familyasının diğer üyeleri gibi Stachys türleri de yapraklarında ve gövdelerinde bulunan salgı tüyleri sayesinde kendine özgü kokular taşır. Bu kokular ve tüylülük, bitkiyi otçul hayvanlara ve kuraklığa karşı korumaya yardımcı olur.