Tussilago farfara

Tussilago farfara, Türkçede öksürük otu olarak bilinen, papatyagiller (Asteraceae) familyasından çok yıllık otsu bir bitkidir. Tussilago cinsinin bilinen tek türüdür. Cins adı Latince “öksürüğü gideren” anlamına gelir ve bitkinin eski çağlardan beri öksürüğe karşı kullanılmasına dayanır.

Papatyagiller (Asteraceae) familyası, dünyada yaklaşık 30.000 türle çiçekli bitkilerin en kalabalık familyalarından biridir. Familyanın ayırt edici özelliği, çok sayıda küçük çiçeğin bir araya gelerek tek bir çiçek gibi görünen başçık (kapitulum) oluşturmasıdır; başçığın dışı yeşil brakte pullarından oluşan bir zarfla çevrilidir. Tohumları çoğunlukla tepesinde ince tüylerden oluşan bir paposa sahip aken meyvelerdir ve rüzgârla kolayca taşınır. Başçıklar arılar, sinekler ve kelebekler gibi pek çok tozlayıcı böcek için önemli bir nektar ve polen kaynağıdır.

Bitkinin en dikkat çekici özelliği, çiçeklerin yapraklardan önce ortaya çıkmasıdır. Kış sonu ve ilkbahar başında, kızılımsı pullu yapraklarla kaplı, 5–15 cm boyundaki çiçek saplarının ucunda tek, parlak sarı başçıklar açar. Başçıklar 1,5–3 cm çapındadır, çok sayıda ince dil çiçeği ve ortada tüp çiçeklerden oluşur; ilk bakışta karahindibayı andırır. Çiçeklenme bittikten sonra toprak altındaki sürünücü gövdelerden geniş, yuvarlak ya da kalp biçimli, kenarları köşeli dişli yapraklar çıkar. Yaprakların alt yüzü beyaz keçemsi tüylerle kaplıdır.

Nemli, killi ve çıplak toprakları sever. Dere ve yol kenarları, şevler, heyelan alanları, taş ocakları, moloz yığınları ve terk edilmiş araziler gibi bozulmuş alanlarda öncü bitki olarak yetişir. Yer altı gövdeleriyle hızla yayılarak geniş koloniler oluşturur. Erken çiçeklenmesi sayesinde kış uykusundan uyanan arılar ve diğer tozlayıcılar için ilkbaharın ilk besin kaynaklarından biridir.

Avrupa, Kuzey Afrika ve Asya'nın geniş bir bölümünde yayılış gösterir; Kuzey Amerika'ya taşınmıştır. Geleneksel olarak yaprakları öksürük çayı olarak kullanılmıştır; ancak bitki karaciğere zarar verebilen pirolizidin alkaloitleri içerdiğinden uzun süreli ya da yüksek miktarda tüketimi sağlık açısından risklidir.