Hypholoma fasciculare

Strophariaceae familyasına bağlı, çürükçül (saprotrof) yaşam biçimine sahip, odunsu materyal üzerinde sıkı demetler hâlinde yetişen, parlak sarı–yeşilimsi renkleri ve keskin acı tadıyla kolay tanınan bir mantar türüdür. Türkçede en yaygın adı Sünger Mantarı veya Sarı Kalabalık Mantar olarak geçer. Özellikle çürümeye başlayan kütükler, düşmüş ağaç gövdeleri ve kök çevreleri üzerinde kümeler hâlinde bulunur. Toksik içeriği nedeniyle yenilemez ve ciddi gastrointestinal zehirlenmelere yol açabilir. Avrupa, Asya ve Kuzey Amerika başta olmak üzere ılıman bölgelerde yaygındır.

Morfolojik Tanım

Şapka çapı genellikle 2–6 cm arasında değişir. Genç bireylerde konveks ve parlak sarı, yaşlandıkça daha düz ve merkezde turuncu–kiremit tonlarına dönen bir disk görülür. Şapkanın yüzeyi pürüzsüz ve hafif yapışkandır. Lameller başlangıçta soluk sarımsı olup zamanla zeytin–yeşil ve koyu gri tonlara döner; spor tozu morumsu koyu kahverengidir. Sap 3–7 cm boyunda, ince, sarımsı renkte ve çoğu kez tabana doğru koyulaşır. Et rengi açık sarı olup tadı belirgin şekilde acıdır, kokusu hafif mantarımsı ancak karakteristik değildir. Et hava ile temas ettikçe hafifçe yeşilimsi ton alabilir.

Ekoloji ve Yaşam Döngüsü

Tamamen saprotrof bir türdür; ölü odun üzerinde organik maddeyi parçalayan önemli ayrıştırıcılardan biridir. Genellikle yaprak döken ağaçların çürümüş gövdelerinde görülür; ancak iğne yapraklı ağaç kalıntıları üzerinde de gelişebilir. Büyük ve yoğun kümeler hâlinde meyve verir. Meyve cisimleri çoğunlukla sonbaharda belirir, ancak nemli ve ılıman iklimlerde ilkbahardan kış başına kadar gözlemlenebilir. Sporları rüzgârla yayılır ve gelişim için yüksek nem ile organik açıdan zengin çürümüş odun gerekir.

Davranış

Kümeli büyüme davranışı belirgindir; tekil bireyler nadiren görülür. Gelişimini sürdürebilmek için yoğun odun çürümesi gerektirdiğinden, genellikle aynı noktada yıllarca tekrar eden meyve vermeler oluşturabilir. Meyve cisimleri hızla gelişir ve uygun koşullarda birkaç gün içinde olgunluğa ulaşabilir.

Coğrafi Dağılım

Avrupa’nın tüm ılıman bölgelerinde, Kuzey Asya’da, Çin’de, Japonya’da, Kuzey Amerika’da ve Türkiye’de yaygın olarak kaydedilmiştir. Türkiye’de Karadeniz, Marmara ve Ege bölgelerinde özellikle nemli orman alanlarında sıkça gözlemlenir. Yaş ayırt etmeksizin geniş bir orman tipi yelpazesine uyum sağlar; ancak en yoğun popülasyonlar çürük odun bolluğunun yüksek olduğu ormanlık alanlarda görülür.

Taksonomi

Alem: Fungi

Şube: Basidiomycota

Alt şube: Agaricomycotina

Sınıf: Agaricomycetes

Takım: Agaricales

Familya: Strophariaceae

Cins: Hypholoma

Tür: Hypholoma fasciculare (Huds.) P. Kumm., 1871

Korunma Durumu

Belirgin bir tehdit altında değildir ve geniş coğrafi yayılışı nedeniyle popülasyonları stabildir. IUCN tarafından küresel ölçekte değerlendirilmemiştir. Habitat kaybı yerel ölçekte etkili olabilir; ancak türün ekolojik toleransı yüksektir.

İnsan ile İlişkisi

Kesinlikle yenilmez bir türdür. Tüketildiğinde şiddetli mide bulantısı, kusma ve karın ağrısı gibi gastrointestinal semptomlara yol açar. Yenilemeyen türlerle karışma riski nedeniyle amatör toplayıcılar için dikkat edilmesi gereken bir mantardır. Ekosistemde ise çürükçül rolüyle orman döngüsünde önemli bir ayrıştırıcı görevi görür.

Benzer Türler ile Karşılaştırma

Hypholoma capnoides (Dumanlı Mantar) ile sıkça karıştırılır; ancak H. capnoides’in tadı acı değildir ve genellikle iğne yapraklı ağaç kütüklerinde görülür. Galerina marginata gibi ölümcül toksin içeren türlerle yüzeysel benzerlik bulunabilir; ancak H. fasciculare’nin daha parlak sarı–yeşil tonları ve kümeli yapısı ayırt edici özelliklerdir. Ayrıca Hypholoma sublateritium gibi akraba türler de morfolojik yakınlık gösterebilir.

Kültürel ve Tarihsel Notlar

Tür, Avrupa mikolojisinde uzun süredir bilinen ve “sulphur tuft” adıyla anılan belirgin bir orman mantarıdır. Parlak rengi nedeniyle tarihsel doğa çizimlerinde sıkça yer almıştır. Folklorik veya mitolojik bir hikâyeyle ilişkilendirildiği bilinmemektedir; ancak bazı eski kaynaklarda parlak renginin “zehrini ilan eden” bir işaret olduğu söylenir.

Kaynakça

GBIF – Global Biodiversity Information Facility

Mycobank veritabanı

British Mycological Society kayıtları

Jordan, M. – The Encyclopedia of Fungi

Phillips, R. – Mushrooms and Other Fungi of Europe

Agaricales üzerine modern taksonomik derlemeler