Dipsacus fullonum

Dipsacus fullonum, hanımeligiller (Caprifoliaceae) familyasına ait iki yıllık, iri otsu bir bitkidir. Dipsacus cinsinin üyeleri Türkçede çobantarağı olarak bilinir; bu tür de yabani çobantarağı olarak anılır. Tür adı, yünlü kumaşları işleyen 'kumaş tarayıcısı' (Latince fullo) sözcüğünden gelir.

Bitki ilk yıl yere yayılan bir yaprak rozeti oluşturur, ikinci yıl 1,5–2 metreye ulaşabilen, dikenli, köşeli bir gövde geliştirir. Karşılıklı yaprakların dipleri kaynaşarak gövdeyi saran ve içinde yağmur suyu biriken çanaklar oluşturur. Gövde ucundaki yumurta biçimli, dikenli çiçek başları üzerinde küçük, leylak ya da mor renkli çiçekler bulunur; çiçeklenme çoğu zaman başçığın ortasından başlayıp yukarı ve aşağı doğru halka hâlinde ilerler. Başçığın altında, başçığı aşan uzunlukta, yukarı kıvrık ince brakteler yer alır.

Eski sınıflandırmalarda ayrı bir familya olarak ele alınan pelemirgiller (Dipsacaceae), bugün hanımeligiller (Caprifoliaceae) içinde bir alt grup olarak kabul edilmektedir. Bu grubun en belirgin özelliği, çok sayıda küçük çiçeğin bir arada toplanarak tek bir çiçek gibi görünen başçıklar oluşturmasıdır; her çiçeğin dibinde, meyveyi saran ve 'dış çanak' denen ek bir zarf bulunur. Bu yapı, papatyagillerin çiçek başlarına benzese de iki grup birbirinden ayrı soylardır.

Yaz ortasında çiçeklenen tür; yol kenarları, nemli çayırlar, dere kıyıları, terk edilmiş alanlar ve ağaçlık kenarlarında yetişir. Çiçekleri arılar ve kelebekler tarafından sıkça ziyaret edilir, kurumuş başçıklardaki tohumlar kışın kuşlar için besin kaynağıdır. Avrupa, Kuzey Afrika ve Batı Asya'ya özgüdür; Kuzey Amerika ve Avustralya'ya taşınmış ve buralarda yaygınlaşmıştır. Yakın akrabası olan ve sert, kıvrık dikenli başçıklara sahip Dipsacus sativus, geçmişte yünlü kumaşların tüylendirilmesinde tarak olarak kullanılmıştır. Kurutulmuş başçıklar bugün süs amacıyla kuru çiçek aranjmanlarında değerlendirilir.