Triticum monococcum

Triticum monococcum, Türkiye’de siyez ya da kaplıca adlarıyla bilinen ve buğdaygiller (Poaceae) familyasının Triticum cinsine ait tek yıllık bir tahıl bitkisidir. İnsanlık tarihinde kültüre alınan ilk buğdaylardan biridir ve “tek daneli buğday” olarak da anılır.

Bitki iki takımlı (diploit) bir buğdaydır ve diğer kültür buğdaylarına göre daha narin yapılıdır. Başakları ince, yassı ve kılçıklıdır. Her başakçık genellikle tek dane taşır; türün adı da bu özellikten gelir. Daneler kavuzlara sıkıca sarılıdır; bu nedenle harmandan sonra kavuzlarından ayrılması için ek işlem gerekir. Bu yüzden “kavuzlu buğdaylar” arasında yer alır.

Tür, Bereketli Hilal bölgesinde yetişen yabani atası Triticum boeoticum’dan yaklaşık on bin yıl önce kültüre alınmıştır. Genetik çalışmalar, kültüre alınma sürecinin Güneydoğu Anadolu’daki Karacadağ çevresinde gerçekleştiğine işaret eder. Kurak, soğuk ve verimsiz topraklara dayanıklıdır; düşük girdiyle yetiştirilebilir, ancak verimi modern buğdaylara göre düşüktür.

Modern buğdayların yaygınlaşmasıyla ekimi büyük ölçüde azalmış, yalnızca bazı dağlık bölgelerde sürmüştür. Türkiye’de Kastamonu çevresinde yetiştirilen siyez ve bundan yapılan siyez bulguru ile unu bilinen ürünlerdir. Son yıllarda besin değeri ve yerel tarım mirası açısından yeniden ilgi görmektedir. Gluten içerdiğinden çölyak hastaları için uygun değildir. Türün yerel çeşitleri, buğday ıslahı için değerli bir genetik kaynaktır.