Triticum dicoccon

Triticum dicoccon, buğdaygiller (Poaceae) familyasına ait, insanlığın ilk evcilleştirdiği tahıllardan biri olan kültür buğdayıdır. Türkiye'de gernik buğdayı ya da kavılca adlarıyla bilinir; uluslararası literatürde emmer buğdayı olarak anılır. Tetraploit yapıdadır ve yabani atası, Bereketli Hilal'de doğal olarak yetişen yabani gernik buğdayıdır (Triticum dicoccoides). Bugün yaygın olarak yetiştirilen makarnalık buğday da bu gruptan türemiştir.

Tek yıllık, genellikle 70–150 cm boylanan bir bitkidir. Başakları yassı, sık ve çoğu zaman uzun kılçıklıdır. Kültür buğdayı olmasına rağmen "kavuzlu" bir buğdaydır: taneler harmanda kavuzlardan kolayca ayrılmaz ve başak harmanda başakçıklara bölünür. Bu nedenle tanelerin ayrıca dövülerek kavuzlarından ayrılması gerekir. Başakçıklar genellikle iki tane taşır.

Yoksul topraklara, serin ve nemli koşullara ve bazı hastalıklara karşı dayanıklılığı ile bilinir. Sonbaharda ya da ilkbaharda ekilir, yaz başında hasat edilir. Kendine tozlaşan bir bitkidir. Arkeolojik kazılar, gernik buğdayının Neolitik dönemde Güneydoğu Anadolu ve Yakın Doğu'da evcilleştirildiğini ve tarımla birlikte Avrupa, Kuzey Afrika ve Asya'ya yayıldığını göstermektedir.

Antik çağlarda en önemli tahıllardan biri olan gernik buğdayı, zamanla çıplak taneli buğdaylar karşısında geriledi. Günümüzde Türkiye'de Kastamonu, Karadeniz ve Doğu Anadolu'nun bazı dağlık köylerinde küçük ölçekte yetiştirilmeye devam etmektedir. Yüksek protein içeriği ve kendine özgü tadı nedeniyle bulgur, çorba ve ekmek yapımında kullanılır; yerel çeşitleri önemli genetik miras olarak korunmaktadır.

Buğday cinsi (Triticum), insanlık tarihinde tarımın başlangıcıyla doğrudan ilişkili bir bitki grubudur. Yabani ve kültür buğdayları arasındaki ilişkiler, kromozom takımlarının sayısına ve genom yapısına göre incelenir. Anadolu, bu cinsin hem yabani akrabalarını hem de geleneksel yerel çeşitlerini barındırması bakımından dünyanın en önemli gen merkezlerinden biri olarak kabul edilir.