Secale cereale

Secale cereale, yani çavdar, buğdaygiller (Poaceae) familyasından önemli bir tahıl bitkisidir. Genellikle 1–2 metre boylanan, tek ya da iki yıllık bir bitki olarak yetiştirilir. Uzun kılçıklı, sık başakları ve mavimsi yeşil yapraklarıyla tanınır. Tanesi buğdaya göre daha uzun ve ince, rengi grimsi yeşildir.

Çavdar, soğuğa, kuraklığa ve verimsiz, asidik ya da kumlu topraklara buğdaydan çok daha dayanıklıdır. Bu nedenle Kuzey ve Doğu Avrupa ile yüksek rakımlı bölgelerde yaygın biçimde ekilir. Unundan koyu renkli ve ekşimsi çavdar ekmeği yapılır; ayrıca hayvan yemi, yeşil gübre, viski ve votka gibi içkilerin yapımında kullanılır. Buğdayla melezlenmesinden tritikale adı verilen tahıl elde edilmiştir.

Çavdarın, Güneybatı Asya'da buğday ve arpa tarlalarında yabancı ot olarak yetişirken zamanla kültüre alındığı düşünülür. Çavdar başaklarında gelişen çavdar mahmuzu mantarı (Claviceps purpurea), insan ve hayvanlarda ergotizm adı verilen ciddi zehirlenmelere yol açabilir; bu nedenle tohumlukların temizliği önemlidir.

Secale (çavdar) cinsi, buğdaygiller familyasının Triticeae oymağında yer alan, az sayıda türden oluşan bir cinstir. Cins, Akdeniz havzasından Batı ve Orta Asya'ya uzanan bölgede doğal olarak bulunur; Anadolu ve çevresi, çavdarın kökeni ve çeşitliliği bakımından önemli bir bölge olarak kabul edilir. Üyeleri tek ya da çok yıllık olabilir.

Bu cinsin üyeleri, sapın ucunda yer alan, iki sıralı, yoğun ve uzun kılçıklı başaklarıyla tanınır. Her başakçık genellikle iki verimli çiçek içerir ve kavuzlar dar, sivri uçludur. Çavdarlar yabancı tozlaşan bitkilerdir; çiçek tozları rüzgârla taşınır. Bu özellik, akraba türler arasında gen akışını kolaylaştırır.

Yabani çavdar türleri, kültür çavdarının ıslahında değerli bir gen kaynağıdır; kuraklık, soğuk ve hastalıklara dayanıklılık gibi özellikler bakımından incelenir. Kurak bozkırlarda, taşlık yamaçlarda ve tarla kenarlarında yetişen bu bitkiler, mera bitki örtüsünün de bir parçasıdır.