Secale cereale var. vavilovii

Secale cereale var. vavilovii, buğdaygiller (Poaceae) familyasından çavdarın (Secale cereale) bir varyetesidir. Bu taksonun adı, kültür bitkilerinin köken merkezleri üzerine çalışmalarıyla tanınan Rus bilim insanı Nikolay Vavilov'a ithaf edilmiştir. Daha önce ayrı bir tür (Secale vavilovii) olarak da ele alınan bu form, tek yıllık, kırılgan başaklı yabani bir çavdardır ve Doğu Anadolu, Kafkasya ve İran'ın kurak, kumlu ya da taşlı alanlarında yayılış gösterir. Kültür çavdarının yabani akrabalarından biri olarak genetik kaynak değeri taşır.

Secale cinsi, buğday (Triticum) ve arpa (Hordeum) ile yakın akraba olan, buğdaygiller familyasının Triticeae oymağına ait küçük bir cinstir. Cinsin anavatanı Doğu Akdeniz, Anadolu, Kafkasya ve İran'ı kapsayan bölgedir; bu nedenle Anadolu, çavdarın evcilleştirilme tarihinde ve yabani akrabalarının korunmasında önemli bir yere sahiptir.

Çavdar türleri dik büyüyen, mavimsi yeşil yapraklı, yüksek boylu otsu bitkilerdir. Başak sık ve basıktır; her başakçıkta genellikle iki çiçek bulunur ve kavuzcuklar uzun kılçıklarla sonlanır. Çavdar, buğdaydan farklı olarak büyük ölçüde yabancı tozlaşan bir bitkidir; çiçek tozları rüzgârla taşınır. Taneler buğdaya göre daha ince ve uzun, genellikle grimsi yeşil ya da kahverengimsi renktedir.

Cinsin üyeleri soğuğa, kuraklığa ve besince fakir, hafif asidik topraklara karşı dayanıklılıklarıyla bilinir. Bu özellikleri sayesinde buğdayın iyi yetişmediği yüksek ve kurak alanlarda tarımı yapılabilir. Çavdar tanelerinden ekmek, viski ve hayvan yemi elde edilir; ayrıca yeşil gübre ve erozyon önleyici örtü bitkisi olarak kullanılır. Başaklarda gelişebilen çavdar mahmuzu mantarı (Claviceps purpurea) zehirli alkaloitler içerir ve geçmişte ciddi zehirlenmelere yol açmıştır; bu nedenle mahmuzlu tanelerin tüketilmemesi gerekir.