Scrophularia scariosa

Scrophularia scariosa, sıracaotugiller (Scrophulariaceae) familyasının Scrophularia (sıracaotu) cinsine ait bir bitki türüdür. Tür adı Latince “zarımsı, kuru zar gibi” anlamına gelir ve büyük olasılıkla kaliks loplarının zarımsı kenarlarına işaret eder; bu özellik sıracaotu türlerinin ayrımında sık kullanılan bir karakterdir. Anadolu ve İran-Turan bölgesinde yayılış gösteren, kurak ve taşlık ortamlarda yetişen bir türdür.

Sıracaotu cinsinin üyeleri genellikle çok yıllık, bazen iki yıllık ya da tek yıllık otsu bitkiler veya yarı çalılardır. Gövdeleri çoğunlukla dört köşelidir; yapraklar karşılıklı dizilir ve kenarları sıklıkla dişli ya da loblu olur. Çiçekler gövde ucunda gevşek, salkımsı veya dallanmış durumlarda toplanır. Taç küçük, iki dudaklı ve şişkin, küremsi bir tüp biçimindedir; rengi çoğunlukla kahverengimsi kırmızı, morumsu, yeşilimsi ya da sarımsıdır. Üst dudağın iç kısmında çoğu türde körelmiş bir erkek organ (staminodyum) bulunur ve bu yapının biçimi tür ayrımında önemli bir karakterdir. Meyve iki gözlü, çok tohumlu bir kapsüldür.

Bu cinsin çiçekleri bol nektar üretir ve özellikle yaban arıları ile eşek arıları tarafından ziyaret edilir; bu nedenle tozlaşmada eşek arılarının rolü büyüktür. Türlerin çoğu ilkbahar sonu ile yaz aylarında çiçeklenir. Yaşam alanları türe göre değişmekle birlikte kayalık yamaçlar, taşlık ve kireçtaşı alanlar, step, çalılık, orman kenarları, dere boyları ve nemli, gölgeli yerler en sık görüldükleri ortamlardır.

Scrophularia cinsi dünyada yaklaşık 200'ü aşkın tür içerir ve başlıca Kuzey Yarımküre'nin ılıman bölgelerinde, özellikle Akdeniz havzası, Anadolu, Kafkasya ve İran-Turan bölgesinde çeşitlenmiştir. Türkiye bu cinsin en zengin olduğu ülkelerden biridir ve çok sayıda endemik tür barındırır. Cinsin adı, eskiden sıraca (skrofula) hastalığına karşı halk hekimliğinde kullanılmasından gelir; bazı türler iridoit glikozitler gibi biyolojik etkin maddeler içerdiğinden geleneksel tıpta yer bulmuştur, ancak bilinçsiz kullanımı önerilmez.