Scolia hirta

Scolia hirta, Hymenoptera (Zar kanatlılar) takımının Scoliidae familyasına ait, halk arasında Mamut Arısı veya Dev Yaban Arısı akrabası olarak bilinen iri ve parazitoit bir yaban arısı türüdür. Bu tür ilk olarak 1775 yılında Danimarkalı entomolog Johan Christian Fabricius tarafından tanımlanmıştır. Cins adı olan Scolia, Yunanca kıvrık veya bükülmüş anlamına gelen skolios sözcüğünden türetilmiştir. Tür adı olan hirta ise Latince tüylü veya kıl kaplı anlamına gelir ve arının vücudunu kaplayan belirgin siyah tüylere işaret eder. Taksonomik geçmişinde Scolia unifasciata, Scolia bifasciata ve Scolia hirta ssp. unifasciata gibi sinonim ve alt tür tanımlarıyla da anılmıştır.

Doğal olarak Akdeniz havzasında, Güney ve Orta Avrupa'da, Ön Asya'da ve Türkiye'nin güneşli, kumlu ve açık alanlarında yayılış gösterir. Genellikle Mayıs ve Eylül ayları arasında aktif olan ergin bireyler, 15 ile 25 milimetre arasında değişen vücut uzunluğuna sahiptir. Parlak siyah renkteki vücutları üzerinde, karın (abdomen) bölümünün ikinci ve üçüncü segmentlerinde yer alan iki adet enine sarı bant ile kolayca ayırt edilirler. Kanatları koyu mavi-mor iridesan (yanar döner) bir parıltıya sahiptir. Erginler ergin dönemlerinde otsu bitkilerin, özellikle Asteraceae (Papatyagiller) ve Lamiaceae (Ballıbabagiller) familyalarına ait çiçeklerin nektarıyla beslenerek tozlaşmaya katkı sağlarlar.

Üreme biyolojisi tamamen parazitoit bir yaşam döngüsüne dayanır. Döllenmiş dişiler, toprak altında veya çürümekte olan odun dokularında yaşayan Scarabaeidae (Mayıs böcekleri/Manaslar) ve Cetoniidae (Çiçek böcekleri) familyalarına ait kınkanatlı larvalarını koklayarak bulur. Arı, toprağı kazarak ulaştığı konukçu larvayı iğnesiyle felç eder ve üzerine tek bir yumurta bırakır. Yumurtadan çıkan Scolia hirta larvası, felçli böcek larvasını canlı canlı tüketerek gelişimini tamamlar ve toprak altında koza örerek pupa evresine geçer. Bu biyolojik özelliği sayesinde tarımsal açıdan köklere zarar veren manas kurtlarının doğal popülasyon kontrolünde önemli bir biyolojik mücadele ajanıdır.

Siyah ve sarı renklere sahip iri yapısı nedeniyle halk arasında genellikle tehlikeli veya agresif bir arı olarak algılansa da insanlara karşı son derece uysaldır. Yalnız (soliter) yaşayan bir tür olduğu için koloni savunma güdüsü yoktur; rahatsız edilmedikçe veya sıkıştırılmadıkça insanları sokmaz. İğnesi yalnızca dişi bireylerde bulunur ve esas olarak konukçu larvaları felç etmek için özelleşmiştir. Zehri insanlar için hayati bir tehlike oluşturmaz, ancak arı alerjisi olan bireylerde lokal reaksiyonlara neden olabilir. Ekosistemde hem nektar beslenmesiyle tozlaştırıcı (polinatör) hem de toprak altı zararlılarını baskılayan biyolojik kontrolör olarak çift yönlü ve kritik bir role sahiptir.

Araştırma ve Derleme: Ahmet Taşçı - Yaban Hayatı Bilimcisi

Kaynaklar: Fabricius, J. C. (1775). Systema Entomologiae, Sistens Insectorum Classes, Ordines, Genera, Species. Flensburgi et Lipsiae, 832 pp. Osten, T. (2000). Die Scoliiden des Mittelmeerraumes und angrenzender Gebiete (Hymenoptera). Sammlung Kataloge, Stuttgart. Vereecken, N. J., & Carrière, J. (2003). On the the biology and distribution of Scolia hirta (Fabricius, 1775) (Hymenoptera, Scoliidae). Osmia, 1: 15-17. Güler, Y., & Çağatay, N. (2006). Faunistic studies on Scoliidae (Hymenoptera) family in Turkey. Journal of the Entomological Research Society, 8(1): 21-34.