Rubia tinctorum

Rubia tinctorum, Türkçede kökboya olarak bilinen, kökboyagiller (Rubiaceae) familyasından çok yıllık, tırmanıcı otsu bir bitkidir. Köklerinden elde edilen kırmızı boya nedeniyle binlerce yıldır kültürü yapılan, tarihsel açıdan en önemli boya bitkilerinden biridir.

Bitkinin gövdeleri dört köşeli, uzun ve dallıdır; köşelerdeki geriye dönük küçük dikenler sayesinde çevresindeki bitkilere tutunarak bir metreyi aşan uzunluklara ulaşabilir. Yapraklar mızrak biçimli, sert dokulu ve kenarları pürüzlüdür; boğumlarda genellikle dört ile altılı halkalar hâlinde dizilir. Yaz aylarında açan küçük, sarımsı yeşil, beş parçalı çiçekler dal uçlarında gevşek çiçek durumları oluşturur. Meyveleri olgunlukta kırmızıdan siyaha dönen, küçük ve etli üzümsü meyvelerdir. Toprak altında kalın, uzun ve kırmızımsı renkli kökler ve sürünücü gövdeler bulunur.

Kökboyanın köklerinde alizarin ve purpurin gibi antrakinon türevi boyar maddeler yer alır. Kurutulup öğütülen kökler, mordan maddeleriyle birlikte kullanıldığında yünde ve diğer liflerde kırmızıdan kahverengiye, mor tonlara kadar kalıcı renkler verir. Anadolu halı ve kilim geleneğinde kırmızı renklerin önemli bir kısmı bu bitkiden elde edilmiştir. On dokuzuncu yüzyılda alizarinin yapay yolla üretilmesiyle bitkinin ticari önemi büyük ölçüde azalmış, ancak doğal boyacılıkta kullanımı sürmektedir.

Bitki Akdeniz havzası, Batı ve Orta Asya kökenlidir ve kültür nedeniyle Avrupa’nın birçok yerine yayılmıştır. Kenar alanlarda, bağ ve bahçe kıyılarında, çit diplerinde ve taşlık yerlerde yetişebilir. Köklerinin halk hekimliğinde kullanımı bilinmekle birlikte, içerdiği bazı maddeler nedeniyle iç kullanımı güvenli kabul edilmez. Türkiye’de doğal ve kültürden kaçmış olarak geniş bir alanda bulunur.