Peganum harmala

Peganum harmala, Türkçede üzerlik olarak bilinen çok yıllık otsu bir bitkidir. Uzun süre demir dikenigiller (Zygophyllaceae) familyası içinde değerlendirilmiş, günümüzde ise çoğunlukla Nitrariaceae ya da Tetradiclidaceae familyalarına yerleştirilmektedir. Kuzey Afrika'dan Akdeniz havzası, Orta Doğu ve Orta Asya'ya kadar uzanan kurak bölgelerde doğal olarak yayılış gösterir ve Türkiye'de özellikle İç ve Güneydoğu Anadolu bozkırlarında yaygındır.

Bitki tabanda hafifçe odunsulaşan, çok dallı gövdeleriyle genellikle 30 ile 80 santimetre yüksekliğinde çalımsı öbekler oluşturur. Yaprakları etli, koyu yeşil ve derin biçimde dar, şeritsi parçalara ayrılmıştır. Çiçekler beyaz ya da krem renkli, beş taç yapraklıdır. Meyvesi yuvarlak, üç odalı bir kapsüldür ve içinde çok sayıda küçük, köşeli, kahverengi tohum bulunur. Bitki ezildiğinde hoş olmayan keskin bir koku yayar.

Kurak bozkırlarda, tuzlu ve çorak topraklarda, yol kenarlarında, köy çevrelerinde ve aşırı otlatılmış meralarda yetişir. Çiçeklenme ilkbahar sonundan yaz sonuna kadar sürer. Hayvanlar acı tadı ve zehirli içeriği nedeniyle bu bitkiyi genellikle yemediğinden, aşırı otlatılan alanlarda baskın hâle gelebilir.

Bitki, özellikle tohumlarında yoğunlaşan harmalin ve harmin gibi alkaloitler içerir ve zehirlidir; yüksek miktarda alınması kusma, titreme, halüsinasyon ve ağır zehirlenmelere yol açabilir. Anadolu ve Orta Doğu'da kurutulmuş meyveleri nazara karşı tütsü olarak yakılır ve ipliklere dizilerek evlerde asılır. Tohumlarından elde edilen kırmızı boya geleneksel olarak halı ve kilim boyamada kullanılmıştır. Bitkinin halk arasındaki tüm bu kullanımlarına karşın zehirli olduğu unutulmamalı ve hekim önerisi olmadan iç kullanımdan kaçınılmalıdır.