Oryza sativa

Oryza sativa, buğdaygiller (Poaceae) familyasına ait, dünyanın en önemli tahıllarından biri olan çeltik bitkisidir; taneleri kabuğundan ayrıldıktan sonra pirinç adını alır. İnsanlığın büyük bir bölümünün temel besin kaynağıdır ve özellikle Asya'da kültürlerin, mutfakların ve tarım düzeninin merkezinde yer alır.

Tek yıllık olarak yetiştirilen, öbek oluşturan, genellikle bir metre civarında ya da daha uzun boylanan bir ottur. Ana gövdenin tabanından çok sayıda yan sürgün (kardeş) çıkar. Yaprakları uzun, dar ve şerit biçimlidir; yaprak tabanında belirgin kulakçıklar ve zarsı bir yaprak dili bulunur. Çiçek durumu, olgunlaştıkça ağırlaşıp aşağı sarkan bir salkımdır. Her başakçık tek bir tane oluşturur; tane, kavuzlarla sarılı olarak hasat edilir ve işlenerek kepekli ya da beyaz pirince dönüştürülür.

Çeltik, büyüme döneminin büyük bölümünde tarlanın su altında tutulduğu sulu tarımla yetiştirilir; bu yöntem yabancı otları baskılar ve bitkinin su ihtiyacını karşılar. Bitkinin gövde ve köklerinde bulunan hava dokusu, oksijenin su altındaki köklere iletilmesini sağlar. Sıcak ve nemli bir yetişme dönemine ihtiyaç duyar. Ayrıca kuru koşullarda yetiştirilen çeşitleri de bulunur. Uzun ve kısa taneli, yapışkan ya da kokulu binlerce çeşidi geliştirilmiştir.

Asya pirinci, yabani atası Oryza rufipogon'dan Asya'da evcilleştirilmiştir ve bugün tropik ve ılıman kuşakta dünyanın pek çok bölgesinde yetiştirilmektedir. Türkiye'de de çeltik tarımı, sulama olanağı bulunan ovalarda, özellikle Trakya'da ve Karadeniz kıyısındaki deltalarda yapılmaktadır. Çeltik tarlaları, su kuşları ve amfibiler için yapay sulak alan işlevi de görür. Buğdaygillerin çoğu gibi rüzgârla tozlaşır; çiçeklerinde gösterişli taç yapraklar bulunmaz, bunun yerine çiçek tozları rüzgârla taşınır ve tanıma çoğunlukla başakçık ile kavuzların yapısına dayanır.