Cyclamen hederifolium

Kandilkökü

Cyclamen hederifolium, Primulaceae (Çuhaçiçeğigiller) familyasının Cyclamen cinsine ait, halk arasında Sıklamen, Buhurumeryem, Tavşankulağı veya Domuselması olarak bilinen yumrulu ve çok yıllık bir otsu bitki türüdür. Bu tür ilk olarak 1814 yılında Fransız botanikçi Jean Louis Marie Poiret tarafından tanımlanmıştır. Cins adı olan Cyclamen, Yunanca daire veya halka anlamına gelen kyklos kelimesinden türetilmiş olup bitkinin kıvrılan meyve saplarına ya da yuvarlak yumru yapısına işaret eder. Tür adı olan hederifolium ise Latince hedera (sarmaşık) ve folium (yaprak) sözcüklerinin birleşiminden oluşur ve yapraklarının duvar sarmaşığına olan benzerliğini ifade eder. Taksonomik geçmişinde Cyclamen neapolitanum, Cyclamen linearifolium ve Cyclamen hederifolium f. albiflorum gibi sinonim adlarla da anılmıştır.

Doğal olarak Akdeniz ikliminin etkili olduğu bölgelerde, kayalık yamaçlarda, çalı altlarında ve meşe ile çam ormanlarının alt tabakalarında yetişir. Sonbahar aylarında (Eylül - Kasım) henüz yapraklar tamamen çıkmadan açan pembe, eflatun veya beyaz renkli, geriye doğru kıvrık taç yapraklı hoş kokulu çiçekleri ile belirgindir. Çiçek taç yapraklarının tabanında belirgin kulakçık yapıları bulunur. Çiçeklenmenin ardından gelişen kalp veya mızrak şeklindeki gümüşi desenli yaprakları kış boyunca yeşil kalır. Meyve oluşumu sırasında çiçek sapları helezonik bir şekilde kıvrılarak tohum kapsülünü toprağa yaklaştırır. Tohumları şekerli bir yapışkan madde içerdiği için karıncalar tarafından taşınır ve bu sayede doğal yayılımı kolaylaşır.

Yumruları yoğun miktarda siklamin adı verilen toksik saponinler içerir. Çiğ olarak tüketilmesi durumunda insanlarda ve evcil hayvanlarda şiddetli mide bulantısı, kusma, karın ağrısı, ishal ve yüksek dozlarda ritim bozukluğu gibi zehirlenmelere yol açabilir. Yaban hayatında ise bazı hayvanlar (örneğin domuzlar) metabolizmaları sayesinde bu yumrularla beslenebilmektedir. Antik Akdeniz kültürlerinde aşk ve doğurganlık sembolü kabul edilen bitki, Doğu kültürlerinde Hz. Meryem ile ilişkilendirilerek Buhurumeryem olarak adlandırılmıştır. Doğal popülasyonların korunması amacıyla türün doğadan sökülmesi ve satışı CITES ve ulusal mevzuatlar kapsamında koruma altındadır. Bahçelerde süzek ve yarı gölge alanlarda, yumruları derine dikilmeden yetiştirilebilir.

Araştırma ve Derleme: Ahmet Taşçı - Yaban Hayatı Bilimcisi

Kaynaklar: Poiret, J. L. M. (1814). Encyclopédie Méthodique. Botanique. Supplement 3: 1-780. Grey-Wilson, C. (2002). Cyclamen: A Guide for Gardeners, Horticulturists and Botanists. Timber Press. Mathew, B. (1987). The Genus Cyclamen. Royal Botanic Gardens, Kew. Davis, P. H. (Ed.) (1978). Flora of Turkey and the East Aegean Islands. Vol. 6. Edinburgh University Press. Debussche, M., & Thompson, J. D. (2002). Morphology and reproductive biology of Cyclamen hederifolium (Primulaceae). Botanical Journal of the Linnean Society, 139(2): 211-221.