Asperula kotschyana

Asperula kotschyana, kökboyasıgiller (Rubiaceae) familyasının Asperula cinsine ait bir bitkidir. Adı, 19. yüzyılda Anadolu ve Orta Doğu’da bitki toplayan Avusturyalı botanikçi Theodor Kotschy’ye ithaf edilmiştir. Dağlık bölgelerin kayalık ve taşlı yerlerinde yetişen türlerdendir.

Asperula cinsi, kahve bitkisi ile aynı familyada, Rubiaceae (kökboyasıgiller) içinde yer alır. Cinsin üyeleri çoğunlukla tek yıllık ya da çok yıllık otsu bitkiler veya alçak yastık oluşturan yarı çalılardır. Yapraklar gövde üzerinde halkalar (vertisiller) hâlinde dizilir; bu özellik familyanın yakın akrabası olan yoğurt otlarıyla (Galium) ortaktır. Asperula türleri genellikle daha uzun, huni ya da tüp biçimli taç borusuna sahip çiçekleriyle Galium türlerinden ayrılır. Çiçekler çoğunlukla dört parçalı, beyaz, pembe, mor ya da mavi tonlarındadır.

Cins dünyada yaklaşık 200 tür içerir ve en çok Akdeniz havzası, Batı ve Orta Asya’da çeşitlenir. Türkiye, cinsin önemli çeşitlilik merkezlerinden biridir; birçok tür yalnızca Anadolu’nun dağlarında, kayalık yamaçlarında ve bozkırlarında yetişir. Türlerin çoğu kurak, taşlı, kireçtaşı ya da kayalık zeminleri tercih eder; bazıları kaya çatlaklarında yaşayan, sıkı yastık oluşturan dağ bitkileridir.

Çiçekler küçük olmakla birlikte toplu açtıkları için arılar, sinekler ve küçük kelebekler gibi böcekler tarafından ziyaret edilir. Meyve, iki parçaya ayrılan küçük kuru bir meyvedir. Bazı Asperula türlerinin köklerinde kökboyası bitkisinde olduğu gibi kırmızı boyar maddeler bulunur ve geçmişte boya elde etmek için kullanılmıştır. Türlerin tanımlanmasında çiçek rengi, taç borusunun uzunluğu, yaprak sayısı ve tüylülük gibi ayrıntılar önemlidir.