Aegilops umbellulata

Aegilops umbellulata, buğdaygiller (Poaceae) familyasından, buğdayın yabani akrabası olan tek yıllık bir ot türüdür. Kısa boylu, ince gövdeli bitkiler küçük öbekler halinde büyür. Dar ve düz yaprakları genellikle tüylüdür.

Türün tanınmasını sağlayan en önemli özellik başağıdır. Başak kısa ve tabana doğru şişkindir; üstteki başakçıklar yelpaze ya da şemsiye gibi dışa doğru açılan çok sayıda kılçık taşır. Tür adı da bu şemsiyemsi kılçık düzenine gönderme yapar. Olgunlaşan başak bütün halinde düşer ve kılçıklarıyla taşınarak yayılır.

Aegilops cinsinin üyeleri, buğdayla (Triticum) çok yakın akraba olan tek yıllık otsu buğdaygillerdir. Başakları genellikle silindirik ya da şişkin başakçıklardan oluşur ve kılçıklar taşır. Olgunlaşınca başak çoğu zaman bütün halinde ya da parçalar halinde kopar ve kılçıkları sayesinde hayvanların tüylerine takılarak ya da rüzgârla yayılır. Bu cinsin türleri kurak ve yarı kurak çayırlar, step alanları, nadas tarlaları, yol kenarları ve bozulmuş alanlarda yaygındır.

Doğal yayılışı Doğu Akdeniz, Anadolu, Kafkasya ve İran çevresini kapsar; Türkiye bu türün yayılış alanının merkezinde yer alır. Genetik açıdan diploit bir türdür ve kendine özgü U genomunu taşır. Bu genom, bazı başka Aegilops türlerinin oluşumuna katılmıştır. Türün, buğdayda yaprak pası gibi hastalıklara karşı direnç genlerinin kaynağı olarak kullanılması, bitki ıslahında bilinen örnekler arasındadır.

Bu cinsin türleri, ekmeklik buğdayın ortaya çıkışındaki rolleri nedeniyle bilimsel açıdan büyük önem taşır. Ekmeklik buğdayın genomlarından biri Aegilops tauschii türünden gelmiştir ve diğer Aegilops türleri de hastalık direnci, kuraklık ve tuzluluk toleransı gibi özellikler için buğday ıslahında gen kaynağı olarak kullanılır. Bu nedenle yabani popülasyonları gen bankalarında korunur. Anadolu ve Bereketli Hilal, cinsin çeşitliliğinin en yüksek olduğu bölgeler arasındadır ve Türkiye bu türlerin önemli bir gen merkezi kabul edilir.