Vespa crabro

Doğu Asya kökenli olan ve son yıllarda dünya genelinde yayılım gösteren Asya dev eşek arısı (Vespa mandarinia) ile karıştırılsa da, Avrupa eşek arısı çok daha sakin bir mizaç sergilemektedir.
Büyüklükleri türün kast sistemine göre değişkenlik gösterir: Kraliçe bireyler 25-35 mm, işçi bireyler 18-25 mm ve erkek bireyler 21-28 mm uzunluğa ulaşabilir.
Kızıl-kahverengi baş ve göğüs yapısı ile sarı-siyah desenli karın (abdomen) bölgesi karakteristik dış görünüşlerini oluşturur.
Koloni yapısı yıllık döngüye dayanır; ilkbaharda uykudan uyanan döllenmiş kraliçe arı tek başına yeni bir yuva kurarak ilk işçi arı neslini yetiştirir.
Yuvalarını ağaç kovuklarına, çatı altlarına, duvar boşluklarına veya toprak altı oyuklarına, çiğnedikleri odun liflerini tükürükleriyle karıştırıp kağıt hamuru (karton benzeri bir materyal) haline getirerek inşa ederler.
Ergin bireyler nektar, ağaç özsuyu ve olgun meyve şekerleriyle beslenirken; larvalarını beslemek için sinek, tırtıl, arı ve diğer yumuşak vücutlu eklem bacaklıları avlayan etçil avcılardır.
Gece ışığa yönelme (fototaksis) davranışı sergileyen nadir sosyal yaban arısı türlerinden biridir.

Alem: Animalia
Şube: Arthropoda
Sınıf: Insecta
Takım: Hymenoptera
Alt Takım: Apocrita
Üst Familya: Vespoidea
Familya: Vespidae
Alt Familya: Vespinae
Cins: Vespa
Tür: Vespa crabro Linnaeus 1758
Eski Adları ve Eşörnekler (Synonyms): Vespa vexator, Vespa crabro germana, Vespa crabro crabroniformis

İğne Yapısı: Dişi (kraliçe ve işçi) bireylerde ovipozitörün (yumurtlama borusu) savunma organına dönüşmesiyle oluşmuştur. Bal arılarının aksine iğneleri pürüzsüzdür, bu sayede dokudan kolayca çıkarak defalarca sokabilirler.
Bileşimi: Zehiri peptid bileşikleri (mastoparan, crabrolin), biyojenik aminler (histamin, serotonin, asetilkolin) ve enzimler (fosfolipaz A2, hyaluronidaz) içerir.
Lokal Etkileri: Sokma bölgesinde şiddetli ağrı, eritem (kızarıklık), ödem ve lokal sıcaklık artışına neden olur.
Sistemik ve Toksik Etkileri: Arı zehirine karşı bilinen bir alerjisi (tip 1 aşırı duyarlılık) bulunmayan sağlıklı bir insanda tekil sokmalar hayati tehlike oluşturmaz. Ancak çoklu sokmalarda veya anaflaksi geçmişi olan bireylerde solunum güçlüğü, larenks ödemi, hipotansiyon ve sistemik şok tablosu gelişebilir.

"Üç Eşek Arısı Bir İnsanı, Yedi Eşek Arısı Bir Atı Öldürür" Efsanesi: Halk arasında son derece yaygın olan bu inanış bilimsel temelden tamamen yoksundur. Vespa crabro zehirinin LD50 (yarı ölümcül doz) değeri, bal arısı (Apis mellifera) zehirine kıyasla daha az toksiktir.
Agresif Tür Yanılsaması: İri cüsseleri ve derin vızıltılı uçuş sesleri nedeniyle son derece saldırgan oldukları düşünülür; oysa yuvaya direkt bir tehdit veya fiziksel baskı olmadıkça insanlara saldırma eğilimi göstermezler.
Antik Çağ Savaş Mitleri: Eski Doğu kültürlerinde ve Akdeniz mitolojisinde eşek arısı yuvalarının kuşatmalar sırasında mancınıklarla düşman hatlarına fırlatılarak biyolojik silah olarak kullanıldığına dair anlatılar mevcuttur.

Eşek arısı insanı öldürür mü? Alerjik bünyesi olmayan bir kişide tek bir Vespa crabro sokması öldürücü değildir. Ancak arı zehirine karşı sistemik alerjisi (anafilaksi riski) olan kişilerde veya onlarca arının aynı anda sokması durumunda hayati risk ortaya çıkabilir.
Evde veya bahçede görünce ne yapılmalı? Işığa geldiyse ortam ışıkları kapatılıp pencere açılarak dışarı çıkması sağlanmalıdır. Ani ve sert hareketlerden kaçınılmalı, doğrudan üzerine basılmamalı veya elle yakalanmaya çalışılmamalıdır.
Bal arılarına ve kovanlara zarar verir mi? Zaman zaman arılıkların etrafında bal arılarını avlayarak larvalarına götürürler. Ancak sağlıklı ve güçlü bal arısı kolonilerini tamamen yok edecek düzeyde bir baskı oluşturmazlar; genellikle zayıf veya hasta bireyleri tercih ederler.
Kışın ne olurlar, yuvaları tekrar kullanılır mı? Sonbahar sonunda kolonideki işçiler ve erkekler ölür. Sadece döllenmiş genç kraliçeler kış uykusuna (diapoz) yatar. Eski yuva tamamen terk edilir ve ertesi yıl asla tekrar kullanılmaz.

Araştırma ve Derleme: Ahmet Taşçı - Yaban Hayatı Bilimcisi

Matsuura, M., & Yamane, S. (1990). Biology of the Vespine Wasps. Springer-Verlag.
Archer, M. E. (2012). Vespine Wasps of the World: Behaviour, Ecology & Taxonomy of the Vespinae. Siri Scientific Press.
Carpenter, J. M., & Kojima, J. I. (1997). Checklist of the species in the subfamily Vespinae (Hymenoptera: Vespidae). Natural History Bulletin of Ibaraki University, 1, 51-92.
Vetter, R. S., Visscher, P. K., & Camazine, S. (1999). Mass envenomations by honey bees and wasps. Western Journal of Medicine, 170(4), 223.