Trachysphaera jonescui (Brölemann, 1914)

Trachysphaera jonescui, kırkayaklar (Diplopoda) sınıfının Glomerida takımına ve Glomeridae familyasına bağlı bir kırkayak türüdür. Tür Brölemann, 1914 tarafından bilim dünyasına tanıtılmıştır. Trachysphaera cinsinin üyeleri çok küçük, çoğunlukla yalnızca birkaç milimetre boyunda top kırkayaklarıdır. Sırt plakları kabarcık, boğum ya da sırtlarla pürüzlü bir görünüm kazanmıştır ve renkleri genellikle beyazımsı ya da soluk kahverengidir. Toprakta, taş altlarında ve mağaralarda yaşarlar; bazı türlerin gözleri körelmiştir. Aşağıda bu grubun genel özellikleri özetlenmiştir.

Glomeridae, top kırkayakları olarak bilinen Glomerida takımının en büyük familyasıdır. Bu kırkayaklar kısa, oval ve sırt tarafı kubbe gibi kabarık gövdeleriyle ilk bakışta tespihböceklerini (Isopoda) andırır. Ergin bireylerde yalnızca on iki-on üç sırt plağı ve on yedi ya da on dokuz çift bacak bulunur; tehlike anında hayvan kendini kusursuz bir top biçiminde yuvarlayarak yumuşak alt yüzünü korur. Tespihböceklerinden, her halkada iki çift bacak taşımaları ve büyük, kalkan biçimli son sırt plağıyla ayrılırlar. Familya Avrupa, Kuzey Afrika ve Asya'da yaygındır ve yüzlerce tür içerir.

Kırkayaklar (Diplopoda) sınıfının üyeleri, vücut halkalarının çoğunda iki çift bacak taşımalarıyla tanınır; bu özellik, her halkada tek çift bacağı ve zehirli çeneleri bulunan çıyanlardan (Chilopoda) ayırt edilmelerini sağlar. Kırkayaklar zehirli ısırık yapmaz, yavaş hareket eder ve tehlike anında kendilerini korumak için kıvrılır ya da vücut yanlarındaki bezlerden kötü kokulu, tahriş edici salgılar çıkarır. Bu salgılar insan için ciddi bir tehlike oluşturmaz, ancak çıplak elle dokunulduğunda deride renk değişimine veya hafif tahrişe yol açabilir.

Ekolojik açıdan kırkayaklar en önemli toprak ayrıştırıcılarındandır. Çürüyen yaprak, odun ve diğer bitki artıklarını parçalayarak mantar ve bakterilerin işini kolaylaştırır, besin maddelerinin toprağa geri dönmesine ve humus oluşumuna katkıda bulunur. Nem kaybına duyarlı oldukları için gündüzleri taş, kütük ve yaprak döküntüsü altında saklanır, genellikle geceleri ya da yağışlı havalarda etkinleşirler. Yumurtalarını toprağa veya bitki artıkları arasına bırakırlar; yavrular az sayıda halka ve bacakla doğar, her deri değiştirmede yeni halkalar ekleyerek ergin boyuta ulaşır. Türlerin kesin ayrımı çoğunlukla erkeklerin değişikliğe uğramış çiftleşme bacakları olan gonopodların mikroskop altında incelenmesiyle yapılır.

Anadolu, kırkayaklar açısından oldukça zengin bir bölgedir ve pek çok türün yayılışı dar alanlarla sınırlıdır. Bu tür gibi az bilinen kırkayakların dağılımı ve yaşam alanı gereksinimleri, toprak faunası araştırmalarıyla zamanla daha iyi anlaşılmaktadır. Orman örtüsünün, yaprak döküntüsünün ve mağara ortamlarının korunması bu küçük ama ekosistem için önemli canlıların varlığını sürdürmesi açısından büyük önem taşır.