Secale sylvestre

Secale sylvestre, buğdaygiller (Poaceae) familyasının Secale (çavdar) cinsine ait, tek yıllık yabani bir çavdar türüdür. Kültür çavdarı Secale cereale ile yakın akraba olan bu tür, tahılların yabani akrabaları arasında yer aldığı için genetik kaynak olarak bilimsel ilgi görür.

Cinsin üyeleri dik büyüyen, boğumlu saplara ve dar, şerit biçimli yapraklara sahip otsu bitkilerdir. Çiçek durumu, sapın ucunda yer alan, iki sıra hâlinde dizilmiş başakçıklardan oluşan sık bir başaktır; kavuzlar genellikle uzun ve sert kılçıklarla sona erer. Secale sylvestre kültür çavdarına göre daha narin yapılıdır ve olgunlaştığında başak ekseni kolayca parçalanarak tohumların dağılmasını sağlar; bu özellik yabani tahıllara özgüdür.

Tür kurak ve kumlu topraklarda, bozkır ve yarı çöl alanlarında, açık ve güneşli yerlerde yetişir. İlkbaharda çimlenip yaz başında tohum bağlar, ardından kurur. Çiçekleri rüzgârla tozlaşır. Buğdaygiller çayır, bozkır ve mera ekosistemlerinin temel taşıdır; saçak kökleriyle toprağı tutarak erozyonu azaltır, otçul hayvanlara besin, böceklere ve kuşlara barınak ve tohum sağlar.

Yayılış alanı Doğu Avrupa’dan Orta Asya’ya uzanan bozkır kuşağını kapsar. Çavdar cinsinin anavatanı Güneybatı ve Orta Asya ile Anadolu çevresi olarak kabul edilir; bu nedenle cinsin yabani türleri tahıl ıslahında hastalık ve kuraklık dayanıklılığı gibi özellikler için değerli bir gen havuzu oluşturur.

Poaceae (buğdaygiller) familyası, dünyada yaklaşık 12.000 türle en büyük bitki familyalarından biridir. Familyanın üyeleri boğumlu ve çoğunlukla içi boş saplara, iki sıra hâlinde dizilen ve sapı kın biçiminde saran yapraklara, kın ile ayanın birleştiği yerde dilcik adı verilen zarımsı ya da tüylü bir yapıya sahiptir. Çiçekler küçük, gösterişsiz ve rüzgârla tozlaşır; başakçık adı verilen birimlerde toplanır ve kavuzlarla korunur. Meyve, tohum kabuğunun meyve duvarıyla kaynaştığı karyopsis tipindedir.