Oxidus gracilis (C.L.Koch, 1847)

Oxidus gracilis (C.L.Koch, 1847), yassı sırtlı kırkayaklar takımının (Polydesmida) Paradoxosomatidae familyasına ait, dünyanın en geniş yayılışlı kırkayak türlerinden biridir. İngilizcede sera kırkayağı olarak bilinir. Erişkinler yaklaşık 2 cm uzunluğundadır; gövde parlak koyu kahverengi ile siyahımsı arasında, yan çıkıntılar ise açık sarımsı ya da krem renklidir. Yavrular daha soluk, beyazımsı renktedir.

Bu türün ait olduğu Paradoxosomatidae, yassı sırtlı kırkayaklar takımının (Polydesmida) en büyük familyalarından biridir ve dünya genelinde binlerce tür içerir. Bu familyanın erişkin bireylerinde vücut genellikle 19 ya da 20 halkadan oluşur; halkaların yanlarında az ya da çok belirgin yan çıkıntılar (paranota) bulunur ve bunlar hayvana hafif yassı bir görünüm verir. Gözler yoktur, antenler kısa ve kalıncadır. Erkeklerde yedinci halkanın ilk bacak çifti, çiftleşmede kullanılan gonopodlara dönüşmüştür. Türlerin ayrımı büyük ölçüde bu gonopodların ayrıntılı yapısına dayanır; bu nedenle yakın türler çoğu zaman ancak uzman incelemesiyle tanınabilir.

Familyanın üyeleri nemli ortamlara bağlı, toprak yüzeyinde yaşayan hayvanlardır. Gündüzleri yaprak döküntüsü, taş ve kütük altlarında, çürüyen odun içinde ya da toprak çatlaklarında saklanır; geceleri ya da yağışlı havalarda daha etkin olurlar. Başlıca besinleri çürümekte olan bitki artıkları, ölü yapraklar ve bunlar üzerinde gelişen mantar ve mikroorganizmalardır. Bu sayede organik maddenin parçalanmasına ve toprak verimliliğinin artmasına önemli katkı sağlarlar. Gelişim anamorfiktir: yumurtadan az sayıda halka ve bacakla çıkan yavrular, her deri değiştirmede yeni halkalar ekleyerek erişkin boyuna ulaşır. Tehlike anında vücutlarını sarmal biçimde kıvırır ve yan taraflardaki savunma bezlerinden hidrojen siyanür içeren kokulu bir salgı çıkarırlar.

Kökeni Doğu Asya olarak kabul edilen tür, bitki ve toprak ticaretiyle tüm dünyaya taşınmıştır. Ilıman bölgelerde özellikle seralarda, bahçelerde, saksı topraklarında ve kompost yığınlarında bulunur; sıcak bölgelerde açık arazide de yaşar. Zaman zaman çok kalabalık topluluklar oluşturarak evlere girebilir ve fide köklerine zarar verebilir, ancak genelde zararsız bir ayrıştırıcıdır. Savunma salgısı insanlar için ciddi bir tehlike oluşturmaz; dokunulduktan sonra elleri yıkamak yeterlidir.