Ophrys x carica

Ophrys × carica, orkidegiller (Orchidaceae) familyasının arı orkideleri olarak bilinen Ophrys cinsine ait, yumrulu ve çok yıllık bir yer orkidesidir.

Bu takson, adındaki “x” işaretinin gösterdiği gibi, iki Ophrys türünün doğal olarak melezleşmesiyle ortaya çıkmış bir melezdir. Ophrys cinsinde türler arasındaki genetik engeller zayıftır ve türleri birbirinden asıl ayıran şey, her birinin farklı bir tozlayıcı böceği çekmesidir. Bir tozlayıcı zaman zaman başka bir türün çiçeğini de ziyaret ettiğinde melez tohumlar oluşabilir. Bu nedenle melezler genellikle iki ebeveyn türün birlikte yetiştiği yerlerde, az sayıda birey halinde görülür ve çiçekleri ebeveynlerin özellikleri arasında geçiş gösterir.

Bu cinsin üyeleri, toprak altında bir ya da iki yumru taşıyan, çok yıllık ve otsu bitkilerdir. Sonbahar ya da kış aylarında toprak yüzeyinde bir yaprak rozeti oluşturur, ilkbaharda ise genellikle 10–40 cm boyunda, birkaç çiçekli bir gövde verirler. Çiçeklerde üç adet çanak yaprak ile iki küçük taç yaprak bulunur; dikkat çekici olan kısım, kadifemsi tüylerle kaplı, kabarık ve çoğunlukla kahverengi tonlardaki dudak (labellum) yaprağıdır. Dudağın ortasında yer alan ve “ayna” (speculum) adı verilen parlak, desenli alan türlerin ayırt edilmesinde önemli bir özelliktir.

Ophrys türleri, dişi böcekleri taklit eden çiçekleriyle tanınır. Dudak yaprağının biçimi, tüylenmesi ve salgıladığı koku, belirli yaban arısı ya da bal arısı akrabası türlerinin dişilerine benzer. Bu aldatmacaya kapılan erkek böcekler çiçekle çiftleşmeye çalışırken polen kümelerini (polinyum) taşıyarak tozlaşmayı sağlar; bitki karşılığında nektar sunmaz. Bu son derece özgül ilişki nedeniyle her tür ya da alttür çoğunlukla tek bir ya da birkaç tozlayıcı böcek türüne bağımlıdır. Tohumları toz kadar küçüktür ve çimlenebilmek için topraktaki ortakçı mantarlarla birliktelik kurmaları gerekir.

Türkiye’deki bütün orkide türleri, salep elde etmek için yumrularının toplanması, otlatma, tarım alanlarının genişlemesi ve yapılaşma gibi baskılar altındadır. Orkide türleri uluslararası ticareti düzenleyen CITES sözleşmesi kapsamında koruma altındadır ve doğadan toplanmaları yasaktır. Yaşam alanlarının korunması, bu nadir bitkilerin geleceği açısından büyük önem taşır.