Ophrys speculum

Ophrys speculum, orkidegiller (Orchidaceae) familyasının Ophrys cinsine ait, Akdeniz’in en çarpıcı orkidelerinden biridir. Tür adı Latincede “ayna” anlamına gelir ve dudağın ortasındaki parlak mavi lekeye işaret eder. Bazı kaynaklarda Ophrys ciliata adıyla da anılır. Genellikle 10–30 cm boyunda, birkaç çiçekli bir bitkidir.

Dış çiçek yaprakları yeşilimsi ya da sarımsı, çoğu zaman kahverengi ya da morumsu çizgilidir; iç yaprakları kısa ve koyu renklidir. Dudak üç lopludur ve ortasında metalik parlaklıkta, çok canlı mavi renkli büyük bir ayna lekesi bulunur. Bu lekenin çevresi sarı bir şeritle, onun dışı da uzun, kızılımsı kahverengi tüylerle çevrilidir. Bu renk düzeni türü tanımayı çok kolaylaştırır.

Ophrys cinsi, çiçekleri dişi böcekleri taklit eden “arı orkideleri” ya da “böcek orkideleri” olarak bilinir. Çiçeğin dudak (labellum) adı verilen alt yaprağı tüylü, kadifemsi ve çoğu zaman parlak bir ayna lekesi taşır; şekli, rengi ve salgıladığı koku belirli bir arı ya da yaban arısı türünün dişisine benzer. Erkek böcekler çiçekle çiftleşmeye çalışırken polen kütlelerini (polinyum) başlarına ya da karınlarına yapıştırır ve başka bir çiçeğe taşır. Bu olaya yalancı çiftleşme (psödokopülasyon) denir ve her türün genellikle tek ya da birkaç tozlayıcı böcek türüne bağımlı olmasına yol açar.

Cinsin bütün üyeleri gibi çok yıllık, otsu ve toprak altında iki yuvarlak yumru taşıyan bir bitkidir. Yapraklar çoğunlukla sonbahar ya da kış başında taban rozeti halinde gelişir, çiçeklenme ilkbaharda gerçekleşir; meyve olgunlaştıktan sonra toprak üstü kısımlar kurur ve bitki yazı yumru halinde geçirir. Tohumları toz kadar küçüktür ve çimlenebilmek için topraktaki mikorizal mantarlarla ortaklık kurmaları gerekir. Bu nedenle bu orkideler kolayca yetiştirilemez ve doğadan sökülen bitkiler genellikle yaşamaz.

Akdeniz havzasında geniş bir alanda yayılır; Türkiye’de Ege ve Akdeniz kıyı bölgelerinde bulunur. Kireçli topraklarda, garig ve frigana alanlarında, otlu yamaçlarda ve seyrek çalılıklarda yetişir. Çiçeklenme kış sonu ve ilkbahar başında olur. Tozlaşması, Dasyscolia ciliata adlı bir yaban arısının erkekleri tarafından gerçekleştirilir; bu erkekler çiçeğin dişi arıya benzeyen koku ve görünüşüne aldanır.

Türkiye, salep elde etmek için yumruları toplanan orkideler açısından tarihsel olarak önemli bir ülkedir. Yumruların sökülmesi, otlatma, yangın ve yaşam alanlarının tarıma ya da yapılaşmaya açılması Ophrys türlerini tehdit eden başlıca etkenlerdir. Bütün yabani orkideler, nesli tehlike altındaki türlerin ticaretini düzenleyen CITES sözleşmesinin eklerinde yer alır; doğadan toplanmaları ve ticareti yasal düzenlemelerle sınırlandırılmıştır. Bu bitkileri bulundukları yerde fotoğraflamak, onları korumanın en iyi yoludur.