Ophrys levantina

Ophrys levantina, salepgiller (Orchidaceae) familyasının Ophrys cinsine ait bir böcek orkidesi türüdür. Adı, Doğu Akdeniz kıyılarını ifade eden “Levant” sözcüğünden gelir. Doğu Akdeniz'e özgü Ophrys bornmuelleri grubunun bir üyesidir ve Kıbrıs, Güney Anadolu ve Levant ülkelerinde yayılış gösterir.

Ophrys cinsinin üyeleri, böcek orkideleri ya da arı orkideleri olarak bilinir. Toprak altında iki küçük yuvarlak yumru taşıyan, genellikle 10–40 cm boylanan çok yıllık otsu bitkilerdir. Yapraklar tabanda bir rozet oluşturur. Çiçeklerin en dikkat çekici kısmı dudaktır: kadifemsi tüylerle kaplı, kahverengi, morumsu ya da sarı tonlarda olan bu dudak, üzerinde parlak bir leke (ayna) taşır ve bir böceğin gövdesini andırır.

Bu orkidelerin tozlaşma biçimi bitkiler dünyasının en ilginç örneklerinden biridir. Çiçekler, belirli yaban arısı ya da arı türlerinin dişilerinin salgıladığı feromonlara benzer kokular üretir; şekil ve tüylü yapı da dişi böceği taklit eder. Erkek böcek çiçekle çiftleşmeye çalışırken polen kümeleri (polinyumlar) vücuduna yapışır ve başka bir çiçeğe taşınır. Bu “yalancı çiftleşme” sistemi çoğu zaman tek bir tozlayıcı türe özgüdür ve cinsin içinde çok sayıda, birbirine çok benzeyen türün ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bu yüzden Ophrys sistematiği tartışmalıdır ve tür sayıları yazarlara göre büyük farklılık gösterir.

Cinsin üyeleri başta Akdeniz havzası olmak üzere Avrupa, Kuzey Afrika ve Batı Asya'da yayılış gösterir. Kireçli topraklardaki çayırlar, makilik ve frigana alanları, zeytinlikler ve seyrek çam ormanlarının açıklıkları tipik yaşam alanlarıdır. Çiçeklenme çoğunlukla ilkbaharda gerçekleşir.

Ophrys levantina'nın çiçeklerinde yan çiçek örtüleri pembe ya da yeşilimsi renkli, dudak ise kahverengi, kadifemsi ve oldukça geniştir. Dudağın ucunda sarımsı ya da yeşilimsi bir uzantı bulunur. Grubun diğer üyelerinden çiçek büyüklüğü ve dudak ayrıntılarıyla ayrılır. Kireçli taşlık yamaçlar, makilik ve çam ormanı açıklıklarında, ilkbahar başında çiçeklenir.

Türkiye'deki yumrulu orkideler, geleneksel salep üretimi için yumrularının doğadan sökülmesi nedeniyle ciddi baskı altındadır. Bunun yanında sulak alanların kurutulması, aşırı otlatma, yol ve yapılaşma gibi etkenler de yaşam alanlarını daraltmaktadır. Orkidelerin tamamı CITES kapsamında koruma altındadır ve doğadan toplanmaları, ticaretleri yasal düzenlemelerle sınırlandırılmıştır. Bu nedenle bu bitkilerin yalnızca fotoğraflanması, yerinde bırakılması ve yetişme ortamlarının korunması önemlidir.