Ophrys iricolor

Ophrys iricolor, Orchidaceae (orkidegiller) familyasının Ophrys cinsine ait bir yer orkidesidir. Ophrys fusca grubunun bir üyesidir; çiçeklerinin dudağı koyu kahverengi ya da siyahımsı, kadifemsi tüylüdür ve üzerinde parlak, gökkuşağını andıran mavi bir leke bulunur. Tür adı da bu yanardöner renge gönderme yapar. Doğu Akdeniz bölgesinde yayılış gösterir ve erken ilkbaharda çiçeklenir; tozlaşması Andrena cinsi arılarla gerçekleşir.

Ophrys cinsi, Türkçede genellikle salep ya da arı orkidesi adlarıyla anılan, çiçekleri böceklere benzeyen yer orkidelerini kapsar. Bitkiler toprak altında iki küçük yumru taşır, sonbahar ya da kış sonunda bir yaprak rozeti oluşturur ve tek bir çiçek sapı üzerinde birkaç çiçek açar. Çiçeğin en dikkat çekici kısmı, kadifemsi tüylü, koyu renkli ve çoğu zaman parlak bir leke (makula) taşıyan dudak (labellum) bölümüdür.

Bu cinsin tozlaşma biyolojisi bitkiler âleminin en ilginç örneklerinden biridir. Ophrys çiçekleri nektar üretmez; bunun yerine dudak şekli, tüylenmesi ve dişi böceklerin feromonlarını taklit eden kokularla erkek yaban arılarını ve eşek arılarını cezbeder. Çiçekle çiftleşmeye çalışan erkek böceğin başına ya da karnına polen kütleleri (polinyumlar) yapışır ve böylece başka çiçeklere taşınır. Çoğunlukla tek ya da birkaç tozlayıcı türe özgü olan bu cinsel aldatma stratejisi, cinsin hızlı türleşmesinin başlıca nedenlerinden biri sayılır.

Cinsin üyeleri kireçli topraklarda, makilik ve frigana alanlarında, seyrek çam ormanlarında, çayırlarda ve terk edilmiş zeytinliklerde yetişir; çoğu Akdeniz iklimine uyumludur ve ilkbaharda çiçeklenir. Sınıflandırması tartışmalıdır: bazı yazarlar çok sayıda dar yayılışlı türü ayrı tutarken, diğerleri bunları daha az sayıda geniş tür içinde alt tür olarak toplar.

Türkiye'deki tüm orkideler gibi Ophrys türleri de doğadan toplanmaya karşı hassastır; yumrularının salep yapımı için sökülmesi ve yaşam alanlarının tarım ve yapılaşma nedeniyle yok olması önemli tehditlerdir. Orkideler uluslararası ticarette CITES sözleşmesiyle koruma altındadır ve doğada görüldüklerinde koparılmamaları ya da sökülmemeleri gerekir.