Ophrys cinereophila

Ophrys cinereophila, orkidegiller (Orchidaceae) familyasının Ophrys cinsine ait, Ophrys fusca grubunda yer alan küçük çiçekli bir orkide türüdür. Tür adı, tozlaşmasını yapan Andrena cinereophila adlı yalnız yaşayan arıya atıf yapar. Doğu Akdeniz’de, Yunanistan’dan Ege adalarına, Anadolu’ya ve Kıbrıs’a kadar yayılış gösterir. Çiçekleri grubun en küçükleri arasındadır ve genellikle erken ilkbaharda açar.

Ophrys fusca grubu, dudağı kahverengi ile morumsu tonlarda olan, kenarları çoğunlukla sarımsı ya da kırmızımsı bir şeritle çevrili ve dibinde mavimsi ya da gri parlak bir leke (ayna) taşıyan türleri kapsar. Bu grubun çiçekleri yandan bakıldığında hafifçe öne eğik durur; tozlaşmalarını genellikle Andrena ve Colletes gibi yalnız yaşayan arı cinslerinin erkekleri, polenleri karınlarının ucuyla alarak gerçekleştirir. Grup içindeki taksonlar çiçek büyüklüğü, dudak biçimi, çiçeklenme zamanı ve tozlaşmayı yapan arı türüyle ayrılır; bu nedenle sistematikleri uzmanlar arasında hâlâ tartışmalıdır.

Ophrys cinsinin en dikkat çekici özelliği, dudak (labellum) adı verilen alt taç yaprağının belirli böceklerin dişilerini şekil, renk, tüylülük ve koku bakımından taklit etmesidir. Erkek böcekler çiçeği dişi sanarak üzerine konar ve çiftleşmeye çalışır; bu sırada polen kütleleri (polinyumlar) başlarına ya da karınlarına yapışır ve başka bir çiçeğe taşınır. Bu tozlaşma biçimine yalancı çiftleşme (psödokopülasyon) denir ve her türün genellikle yalnızca bir ya da birkaç böcek türüyle ilişkili olması, cinste çok sayıda yakın akraba türün ortaya çıkmasına yol açmıştır.

Cinsin üyeleri toprak altında yuvarlak yumrular taşıyan çok yıllık otsu bitkilerdir. Sonbahar ve kışın bir yaprak rozeti oluşturur, ilkbaharda çiçeklenir ve yaz kuraklığında toprak üstü kısımları kuruyarak yumru hâlinde dinlenmeye geçerler. Tohumları toz kadar küçüktür ve çimlenebilmek için topraktaki mikorizal mantarlarla ortak yaşama gereksinim duyar. Genellikle kireçli topraklarda, makilik ve frigana alanlarında, seyrek çam ormanlarında, çayırlarda ve terk edilmiş zeytinliklerde yetişirler.

Tüm orkideler gibi bu tür de CITES sözleşmesi kapsamında koruma altındadır. Salep üretimi için yumruların toplanması, yaşam alanlarının tarım, yapılaşma ve aşırı otlatma nedeniyle yok olması, Akdeniz havzasındaki Ophrys topluluklarını tehdit eden başlıca etkenlerdir. Bitkiyi doğada sökmek yerine fotoğraflamak, popülasyonların korunmasına katkı sağlar.