Ophrys cilicica

Ophrys cilicica, orkidegiller (Orchidaceae) familyasının Ophrys cinsine ait bir orkide türüdür. Adını, Anadolu’nun güneyindeki tarihi Kilikya bölgesinden alır. Bazı kaynaklarda Ophrys argolica ya da Ophrys reinholdii gruplarıyla ilişkilendirilir ve zaman zaman alttür düzeyinde değerlendirilir.

Çiçeklerin dış yaprakları genellikle pembe, eflatun ya da beyazımsıdır. Dudak koyu kahverengi, kadifemsi ve tüylüdür; üzerinde mavimsi ya da gri tonlu, parlak bir desen bulunur. Bitki çoğunlukla birkaç çiçeklidir ve cinsin diğer türleri gibi tabanda bir yaprak rozeti taşır.

Ophrys cinsi, çiçekleri dişi böcekleri taklit eden “arı orkideleri” ya da “böcek orkideleri” olarak bilinir. Çiçeğin dudak (labellum) adı verilen alt yaprağı tüylü, kadifemsi ve çoğu zaman parlak bir ayna lekesi taşır; şekli, rengi ve salgıladığı koku belirli bir arı ya da yaban arısı türünün dişisine benzer. Erkek böcekler çiçekle çiftleşmeye çalışırken polen kütlelerini (polinyum) başlarına ya da karınlarına yapıştırır ve başka bir çiçeğe taşır. Bu olaya yalancı çiftleşme (psödokopülasyon) denir ve her türün genellikle tek ya da birkaç tozlayıcı böcek türüne bağımlı olmasına yol açar.

Ophrys cinsinin sınıflandırması botanikçiler arasında tartışmalıdır. Türler arasında melezleşme sık görülür ve popülasyonlar arasında küçük farklılıklar bulunur; bu yüzden bazı yazarlar çok sayıda dar yayılışlı tür tanırken, diğerleri bunları daha geniş türlerin alttürleri ya da varyeteleri olarak kabul eder. Aynı bitki farklı kaynaklarda farklı adlarla geçebilir.

Cinsin bütün üyeleri gibi çok yıllık, otsu ve toprak altında iki yuvarlak yumru taşıyan bir bitkidir. Yapraklar çoğunlukla sonbahar ya da kış başında taban rozeti halinde gelişir, çiçeklenme ilkbaharda gerçekleşir; meyve olgunlaştıktan sonra toprak üstü kısımlar kurur ve bitki yazı yumru halinde geçirir. Tohumları toz kadar küçüktür ve çimlenebilmek için topraktaki mikorizal mantarlarla ortaklık kurmaları gerekir. Bu nedenle bu orkideler kolayca yetiştirilemez ve doğadan sökülen bitkiler genellikle yaşamaz.

Güney Anadolu’da, Toros Dağları çevresi ve komşu bölgelerde yayılış gösterir. Kireçli topraklarda, seyrek çam ve meşe ormanlarında, çalılıklarda ve taşlık yamaçlarda yetişir. Çiçeklenme ilkbaharda gerçekleşir.

Türkiye, salep elde etmek için yumruları toplanan orkideler açısından tarihsel olarak önemli bir ülkedir. Yumruların sökülmesi, otlatma, yangın ve yaşam alanlarının tarıma ya da yapılaşmaya açılması Ophrys türlerini tehdit eden başlıca etkenlerdir. Bütün yabani orkideler, nesli tehlike altındaki türlerin ticaretini düzenleyen CITES sözleşmesinin eklerinde yer alır; doğadan toplanmaları ve ticareti yasal düzenlemelerle sınırlandırılmıştır. Bu bitkileri bulundukları yerde fotoğraflamak, onları korumanın en iyi yoludur.