Ophrys argolica

Ophrys argolica, orkidegiller (Orchidaceae) familyasının Ophrys cinsine ait, yerde yetişen bir orkide türüdür. Adını, ilk tanımlandığı bölge olan Yunanistan’daki Argolis yöresinden alır. Çoğunlukla 15–35 cm boyunda, birkaç çiçekli bir bitkidir.

Çiçeklerin dış yaprakları (sepaller) genellikle pembe, eflatun ya da beyazımsı renklidir. Dudak yuvarlakça, koyu kahverengi ve kadifemsidir; üzerinde mavimsi, parlak ve çoğu zaman iki göz benzeri lekeden ya da bunları birleştiren bir köprüden oluşan bir desen bulunur. Bu desen türü ve yakın akrabalarını tanımada önemli bir ipucudur.

Ophrys cinsi, çiçekleri dişi böcekleri taklit eden “arı orkideleri” ya da “böcek orkideleri” olarak bilinir. Çiçeğin dudak (labellum) adı verilen alt yaprağı tüylü, kadifemsi ve çoğu zaman parlak bir ayna lekesi taşır; şekli, rengi ve salgıladığı koku belirli bir arı ya da yaban arısı türünün dişisine benzer. Erkek böcekler çiçekle çiftleşmeye çalışırken polen kütlelerini (polinyum) başlarına ya da karınlarına yapıştırır ve başka bir çiçeğe taşır. Bu olaya yalancı çiftleşme (psödokopülasyon) denir ve her türün genellikle tek ya da birkaç tozlayıcı böcek türüne bağımlı olmasına yol açar.

Ophrys cinsinin sınıflandırması botanikçiler arasında tartışmalıdır. Türler arasında melezleşme sık görülür ve popülasyonlar arasında küçük farklılıklar bulunur; bu yüzden bazı yazarlar çok sayıda dar yayılışlı tür tanırken, diğerleri bunları daha geniş türlerin alttürleri ya da varyeteleri olarak kabul eder. Aynı bitki farklı kaynaklarda farklı adlarla geçebilir.

Cinsin bütün üyeleri gibi çok yıllık, otsu ve toprak altında iki yuvarlak yumru taşıyan bir bitkidir. Yapraklar çoğunlukla sonbahar ya da kış başında taban rozeti halinde gelişir, çiçeklenme ilkbaharda gerçekleşir; meyve olgunlaştıktan sonra toprak üstü kısımlar kurur ve bitki yazı yumru halinde geçirir. Tohumları toz kadar küçüktür ve çimlenebilmek için topraktaki mikorizal mantarlarla ortaklık kurmaları gerekir. Bu nedenle bu orkideler kolayca yetiştirilemez ve doğadan sökülen bitkiler genellikle yaşamaz.

Doğu Akdeniz’e özgü bir türdür; Yunanistan ve Ege adalarından Anadolu’nun batı ve güney kıyılarına kadar uzanan bir alanda yayılır. Kireçli topraklarda, makilik ve frigana alanlarında, seyrek çam ormanlarında, zeytinliklerde ve kayalık yamaçlarda yetişir. Çiçeklenme genellikle ilkbaharda olur.

Türkiye, salep elde etmek için yumruları toplanan orkideler açısından tarihsel olarak önemli bir ülkedir. Yumruların sökülmesi, otlatma, yangın ve yaşam alanlarının tarıma ya da yapılaşmaya açılması Ophrys türlerini tehdit eden başlıca etkenlerdir. Bütün yabani orkideler, nesli tehlike altındaki türlerin ticaretini düzenleyen CITES sözleşmesinin eklerinde yer alır; doğadan toplanmaları ve ticareti yasal düzenlemelerle sınırlandırılmıştır. Bu bitkileri bulundukları yerde fotoğraflamak, onları korumanın en iyi yoludur.