Iris sari

Iris sari, süsengiller (Iridaceae) familyasına ait, kök saplı (rizomlu) ve sakallı bir süsen türüdür. Büyük ve gösterişli çiçekleriyle tanınan Oncocyclus seksiyonunda yer alır ve Anadolu'ya özgü (endemik) türler arasında sayılır.

Oncocyclus süsenleri, her sapta genellikle tek ve iri, yuvarlağımsı bir çiçek taşımalarıyla bilinir. Çiçeklerin zemin rengi çoğunlukla açık sarı ya da krem tonlarındadır ve üzerinde yoğun kahverengi, kırmızımsı ya da mor damarlar ve noktalar bulunur; dış parçaların ortasında koyu bir leke ve seyrek bir sakal yer alır. Yaprakları kısa, orak gibi kıvrık ve grimsi yeşildir. Iris cinsi, süsengiller (Iridaceae) familyasının en tanınmış ve en kalabalık cinsidir; dünyada yaklaşık 300 tür içerir ve Türkiye bu cinsin önemli çeşitlilik merkezlerinden biridir. Süsen çiçekleri üçlü simetrisiyle kolayca tanınır: dışa ve aşağıya kıvrılan üç dış parça (sarkık yapraklar), çoğunlukla dik duran üç iç parça (dik yapraklar) ve dişicik borusunun yaprak benzeri üç kolu, her biri bir başçığı örten ayrı bir tozlaşma birimi oluşturur.

Bu tür, iç ve güney Anadolu'nun kurak bozkırlarında, taşlık ve kayalık yamaçlarda yetişir. İlkbahar sonunda çiçek açar, yazın ise kuraklık döneminde yaprakları kuruyarak toprak altındaki rizomuyla dinlenmeye geçer. Oncocyclus süsenlerinin çiçeklerine geceyi çiçek içinde geçiren yalnız arı erkeklerinin uğradığı ve bu sırada tozlaşmayı sağladığı bilinmektedir. Süsen çiçekleri başta arılar olmak üzere böceklerle tozlaşır; dış parçalardaki damarlar, lekeler, sakal ya da ibik benzeri yapılar böcekleri nektara ve başçıklara yönlendiren işaretler olarak görev yapar. Meyve üç gözlü bir kapsüldür ve olgunlaşınca açılarak çok sayıda tohumu dağıtır. Yeraltı organları sayesinde bitki kurak yaz aylarını ya da soğuk kışı toprak altında geçirebilir.

Oncocyclus türleri bahçede yetiştirilmesi zor, yaşam alanına sıkı sıkıya bağlı bitkilerdir; bu nedenle doğal popülasyonların korunması büyük önem taşır. Yabani süsen türleri, gösterişli çiçekleri nedeniyle doğadan sökülerek toplanma, otlatma ve yaşam alanlarının tarıma ya da yapılaşmaya açılması gibi baskılarla karşı karşıyadır. Dar yayılışlı türlerin korunması için doğal popülasyonlara dokunulmaması, bahçe için yalnızca üretimden elde edilmiş bitkilerin tercih edilmesi önemlidir. Cins, bahçecilikte de büyük değere sahiptir ve pek çok türü melezleme çalışmalarında kullanılmıştır.