Iris barnumae

Iris barnumae, süsengiller (Iridaceae) familyasının süsen (Iris) cinsine ait, çok yıllık, otsu bir bitkidir. Çiçekleri iri ve gösterişli olan, kurak dağ bölgelerine uyum sağlamış Oncocyclus grubu süsenlerindendir. Bu grubun üyeleri genellikle tek ve büyük çiçekleri, koyu damarlı tepalleri ve kısa, yumrulu köksapları ile tanınır.

Bitki genellikle 15–30 santimetre kadar boylanır. Dar, hafifçe kıvrık, grimsi yeşil, kılıç biçimli yaprakları vardır. İlkbahar sonu ile yaz başında, sap başına tek bir iri çiçek açar. Çiçekler koyu mor, şarap kırmızısı ya da morumsu kahverengi tonlarındadır; dış tepallerin ortasında, Oncocyclus süsenlerine özgü koyu renkli tüylü bir şerit (sakal) ve belirgin bir leke bulunur.

Kurak, taşlık dağ yamaçlarında, bozkır alanlarında ve volkanik topraklarda yetişir. Yazın kuraklık döneminde dinlenmeye çekilir ve yaşamını toprak altındaki köksabında sürdürür. Doğal yayılışı Doğu Anadolu, kuzeybatı İran ve kuzey Irak'taki dağlık alanları kapsar; Türkiye'de Van ve Hakkâri çevresi bilinen yayılış alanları arasındadır.

Süsen cinsi, dünyanın kuzey yarımkürede ılıman bölgelerinde yayılış gösteren, yüzlerce türü bulunan büyük bir cinstir. Süsen çiçeklerinde üç dış tepal aşağıya doğru sarkar, üç iç tepal ise yukarıya doğru dikilir; dişi organın yaprak benzeri dalları erkek organların üzerini örter. Böcekler nektara ulaşmak için bu dar geçitlere girerken çiçeğin tozlaşmasını sağlar. Türkiye, özellikle Oncocyclus ve Juno gruplarındaki türlerle süsen çeşitliliği bakımından zengin bir ülkedir.

Oncocyclus süsenleri yaşam alanlarının dar olması, aşırı otlatma ve doğadan bitki toplanması nedeniyle hassas bitkiler arasında yer alır. Bu nedenle doğal ortamlarında korunmaları ve sökülmemeleri büyük önem taşır.