Hordeum spontaneum

Hordeum spontaneum, buğdaygiller (Poaceae) familyasına ait yabani arpadır. Günümüzde birçok kaynakta kültür arpasının yabani alt türü olarak Hordeum vulgare subsp. spontaneum adıyla ele alınır. Kültür arpasının doğrudan atası olarak kabul edilir ve tarımın tarihi açısından büyük önem taşır.

Tek yıllık bir bitkidir; gövdeleri genellikle yarım metre ile bir metre arasında boylanır. Yaprakları şerit biçimlidir ve tabanlarında gövdeyi saran kulakçıklar bulunur. Başakları iki sıralıdır: her eklemdeki üç başakçıktan yalnızca ortadaki tane bağlar. Kültür arpasından en önemli farkı, olgunlaşan başağın eklem yerlerinden kendiliğinden parçalanmasıdır. Uzun ve sert kılçıklı tane birimleri yere düşer ve kılçıkların nemle hareket etmesi sayesinde toprağa gömülebilir.

Yabani arpa; kurak meşelikler, taşlık yamaçlar, step alanları, tarla kenarları ve yol boyları gibi açık habitatlarda yetişir. Kış yağışlarıyla çimlenir, ilkbaharda çiçeklenir ve yaz başında tohumlarını dağıtır. Kuraklığa ve sıcağa uyum sağlamış popülasyonları, tahıl ıslahı için değerli bir genetik çeşitlilik barındırır.

Doğal yayılışı Doğu Akdeniz'den Bereketli Hilal üzerinden İran ve Orta Asya'ya kadar uzanır. Arpanın yaklaşık on bin yıl önce bu bölgede, Güneydoğu Anadolu'yu da kapsayan alanda evcilleştirildiği kabul edilir. Anadolu'daki yabani arpa popülasyonları, kültür arpasının gen kaynaklarının korunması bakımından önemlidir ve gen bankalarında saklanmaktadır.