Himantoglossum

Himantoglossum, orkidegiller (Orchidaceae) familyasına ait, Türkçede kertenkele orkideleri olarak da anılan karasal orkide cinsidir. Cinsin adı Yunanca “kayış” ve “dil” sözcüklerinden gelir; çiçeklerin uzun, şerit biçiminde ve çoğunlukla burgulu dudağına gönderme yapar. Cinste, sınıflandırmaya göre değişmekle birlikte, on kadar tür bulunur.

Bu cinsin üyeleri yumrulu, çok yıllık bitkilerdir. Yaprakları çoğunlukla sonbahar ya da kışın tabanda bir rozet halinde gelişir ve çiçeklenme döneminde kurumaya başlayabilir. Gövdeler genellikle güçlüdür ve bazı türlerde oldukça uzun boylara ulaşır; gövdenin üst kısmında çok sayıda çiçekten oluşan uzun bir başak bulunur. Çiçeklerde dış örtü parçaları bir başlık oluşturur, dudak ise üç parçalıdır ve orta lob çok uzamıştır. Çiçekler genellikle yeşilimsi, mor, kahverengi ya da pembe tonlardadır ve bazı türlerde keçi kokusunu andıran keskin bir koku yayar.

Cins, Batı Avrupa ve Kuzey Afrika'dan Akdeniz havzası boyunca Anadolu, Kafkasya ve İran'a kadar yayılış gösterir. Anadolu, cinsin çeşitliliği açısından önemli bir bölgedir. Türler genellikle kireçli topraklarda, seyrek ormanlarda, çalılıklarda, kuru çayırlarda ve orman kenarlarında yetişir. Tozlaşma çoğunlukla arılar tarafından gerçekleştirilir.

Bilinen türler arasında Avrupa'da yaygın olan Himantoglossum hircinum, Anadolu ve çevresinde bulunan Himantoglossum caprinum, Himantoglossum affine, Himantoglossum montis-tauri ve dudağının uzun iplik benzeri uzantılarıyla dikkat çeken Himantoglossum comperianum sayılabilir. Tüm türleri CITES kapsamında koruma altındadır; yaşam alanı kaybı ve yumrularının salep için toplanması başlıca tehditlerdir.