Gladiolus illyricus

Gladiolus illyricus, süsengiller (Iridaceae) familyasının Gladiolus (kuzgunkılıcı) cinsine ait, Avrupa'nın yabani kuzgunkılıçlarından biridir. Tür adı Balkanların batısındaki tarihi İlirya bölgesine atıfta bulunur. Çiçekleri macenta ile pembe-mor arasında değişir. Batı Avrupa'dan Akdeniz havzası boyunca Anadolu'ya kadar yayılış gösterir; fundalıklarda, çalılıklarda ve açık ormanlık alanlarda yetişir.

Kuzgunkılıcı türleri toprak altında bir yumru (korm) taşıyan çok yıllık otsu bitkilerdir. Yaprakları kılıç biçiminde, sert ve paralel damarlıdır; cinsin Latince adı da “küçük kılıç” anlamına gelir. Çiçekler dik bir sap üzerinde, çoğunlukla tek yana bakan başak benzeri bir dizide yer alır. Her çiçek altı tepalden oluşur, hafifçe iki dudaklı ve huni biçimlidir; üç başçık ve üç dallı bir dişicik taşır.

Anadolu'daki yabani kuzgunkılıçları genellikle ilkbahar sonu ve yaz başında çiçek açar; tarlalar, çayırlar, çalılıklar ve açık ormanlık alanlar gibi yaşam alanlarında yetişir. Çiçekleri çoğunlukla arılar tarafından tozlaşır. Meyve, çok sayıda kanatlı ya da yassı tohum içeren üç gözlü bir kapsüldür. Bitki yaz kuraklığını toprak altındaki yumrusu sayesinde geçirir ve yeni yavru yumrular oluşturarak da çoğalabilir. Yabani türler, bahçe glayöllerine göre daha narin yapılı ve daha az çiçeklidir.

Gladiolus cinsi dünyada 250'yi aşkın tür içerir; türlerin büyük çoğunluğu Afrika'da, özellikle Güney Afrika'da yayılış gösterir. Avrupa, Akdeniz havzası ve Batı Asya'da daha az sayıda tür bulunur. Türler arasındaki ayrım çoğunlukla başçık ve tohum özellikleri, yumru kabuğunun yapısı ve çiçek rengi gibi ince karakterlere dayanır. Bahçelerde yetiştirilen gösterişli glayöller ise Afrika kökenli türlerin melezlerinden elde edilmiştir. Yabani türlerin yumruları geçmişte halk arasında çeşitli amaçlarla kullanılmıştır.