Dactylorhiza x balabaniana

Dactylorhiza × balabaniana, salepgiller (Orchidaceae) familyasının Dactylorhiza cinsine ait melez kökenli bir orkide taksonudur. Adındaki “×” işareti, bu bitkinin iki farklı Dactylorhiza türünün doğal olarak çaprazlanmasıyla ortaya çıktığını gösterir. Dactylorhiza cinsinde türler arasındaki üreme engelleri zayıf olduğundan, birden fazla türün bir arada yetiştiği yerlerde melezleşme sık görülür ve bu melezlerin bir kısmı ayrı adlarla tanımlanmıştır. Bu tür melez adlarının önemli bir bölümü Anadolu'daki orkide araştırmaları sırasında tanımlanmıştır.

Bu cinsin üyeleri yere yakın gelişen, toprak altında elsi ya da parmak biçiminde bölünmüş yumrular taşıyan çok yıllık otsu bitkilerdir. Yaprakları mızraksı ya da şeritsi olup çoğu türde koyu lekelerle beneklidir. Çiçekler gövdenin ucunda yoğun bir başak hâlinde dizilir; renkleri pembe, eflatun, mor, kırmızımsı, sarı ya da beyaz olabilir ve dudak (labellum) genellikle koyu çizgi ve noktalarla süslüdür. Çiçeğin arka kısmında nektar içermeyen ya da az içeren bir mahmuz bulunur.

Cinsin üyeleri özellikle nemli çayırlar, bataklık kenarları, dere boyları, açık ormanlar ve yüksek dağ çayırlarında yetişir; çiçeklenme genellikle ilkbahar sonundan yaz ortasına kadar sürer. Tozlaşma çoğunlukla arılar ve diğer böcekler tarafından yapılır. Tohumları toz gibi incedir ve çimlenebilmek için topraktaki mikorizal mantarlarla ortaklık kurmaları gerekir; bu nedenle gelişimleri yavaştır ve bir bitkinin ilk çiçeğini açması birkaç yıl alabilir.

Melez bitkiler genellikle ebeveyn türlerin özelliklerini bir arada taşır; yaprak lekelenmesi, çiçek rengi, dudağın biçimi ve mahmuzun uzunluğu gibi karakterler iki ebeveyn arasında ara değerler gösterir. Bu yüzden arazide tanınmaları zordur ve çoğu zaman ebeveyn türlerin aynı yerde bulunması tanımlamada ipucu olur. Melezler çoğunlukla ebeveynlerinin arasında tek tük ya da küçük gruplar hâlinde görülür.

Türkiye'deki yumrulu orkideler, geleneksel salep üretimi için yumrularının doğadan sökülmesi nedeniyle ciddi baskı altındadır. Bunun yanında sulak alanların kurutulması, aşırı otlatma, yol ve yapılaşma gibi etkenler de yaşam alanlarını daraltmaktadır. Orkidelerin tamamı CITES kapsamında koruma altındadır ve doğadan toplanmaları, ticaretleri yasal düzenlemelerle sınırlandırılmıştır. Bu nedenle bu bitkilerin yalnızca fotoğraflanması, yerinde bırakılması ve yetişme ortamlarının korunması önemlidir.