Dactylorhiza umbrosa

Dactylorhiza umbrosa, Orkidegiller (Orchidaceae) familyasından, toprak altında elsi yumru taşıyan çok yıllık bir karasal orkide türüdür. Yayılış alanı Doğu Anadolu'dan İran, Kafkasya ve Orta Asya dağlarına kadar uzanır. Genellikle dağlık bölgelerde, kaynak çevreleri, ıslak çayırlar ve dere kenarları gibi nemli yerlerde yetişir. Mor ve pembe tonlarındaki sık çiçek başağıyla dikkat çeker ve tür içinde çeşitli varyeteler tanımlanmıştır.

Bu cinsin üyeleri, parmak gibi dallanmış ya da elsi bölünmüş yumrularıyla tanınır; cinsin adı da Yunanca "parmak" ve "kök" sözcüklerinden gelir. Gövde dik ve yapraklıdır, yapraklar mızraksı veya şeritsidir ve bazı türlerde üzerinde koyu lekeler bulunur. Çiçekler gövde ucunda sık bir başak oluşturur; her çiçeğin dudak (labellum) adı verilen geniş bir alt taç yaprağı ve arkaya doğru uzanan bir mahmuzu vardır. Çiçek rengi çoğunlukla pembe, eflatun veya mor tonlarındadır ve dudak üzerinde koyu nokta ve çizgilerden oluşan desenler görülür.

Dactylorhiza türleri genellikle nemli çayırlar, bataklık kenarları, dere boyları ve dağ meralarında yetişir. Pek çok orkide gibi tohumları çok küçüktür ve çimlenebilmek için topraktaki belirli mantarlarla ortak yaşam (mikoriza) kurmaları gerekir. Çiçeklerinde çoğu zaman nektar bulunmaz; arılar ve bombus arıları gibi tozlaşmayı sağlayan böcekleri renkleri ve görünümleriyle aldatarak çeker. Cins içinde türler arası melezleşme çok yaygındır; bu durum tür sınırlarının belirlenmesini zorlaştırır ve sistematikçiler arasında farklı sınıflandırmalara yol açar.

Türkiye'deki tüm orkideler gibi Dactylorhiza türleri de yumrularından salep elde edilmesi amacıyla doğadan sökülmekte ve bu nedenle ciddi baskı altında kalmaktadır. Sulak alanların kurutulması, aşırı otlatma ve yetişme ortamlarının tarıma açılması da popülasyonları tehdit eder. Orkideler uluslararası ticareti düzenleyen CITES sözleşmesi kapsamında koruma altındadır ve doğadan toplanmamaları gerekir.