Dactylorhiza euxina

Dactylorhiza euxina, orkidegiller (Orchidaceae) familyasının Dactylorhiza cinsine ait, çok yıllık, yumrulu bir karasal orkidedir. Tür adı, Karadeniz'in eski adı olan “Pontus Euxinus”tan gelir ve yayılışının Karadeniz çevresindeki dağlarla ilişkili olduğunu yansıtır. Kafkasya ile Kuzeydoğu Anadolu'nun yüksek dağlık kesimlerinde yayılış gösterdiği bilinir.

Genellikle orta boylu, dik gövdeli bir bitkidir. Yaprakları dar ve mızrak biçimlidir, çoğunlukla lekesizdir. Çiçekleri pembe, mor ya da eflatun tonlarında olup dudak üzerinde daha koyu noktalar ve çizgiler taşır; çiçekler gövdenin ucunda sık bir başak halinde dizilir. Yüksek dağ çayırları, sulak otlaklar, kaynak çevreleri ve dere kenarları gibi nemli ve açık alanlarda yetişir. Çiçeklenme, yüksek rakımın etkisiyle genellikle yaz başı ile yaz ortası arasında görülür.

Dactylorhiza cinsinin üyeleri parmak biçimli, elle yarılmış gibi görünen yumrularıyla tanınır; cinsin adı da Yunanca “parmak” ve “kök” sözcüklerinden gelir. Yapraklar genellikle mızrak biçimli olup gövdeyi saran kınlarla başlar, bazı türlerde üzerlerinde koyu lekeler bulunur. Çiçekler yoğun, silindirik bir başak oluşturur; her çiçeğin dudağı (labellum) desenli, arkasında ise nektar taşımayan ya da az nektarlı bir mahmuz bulunur. Tozlaşma çoğunlukla arılar ve bombus arıları gibi böceklerle gerçekleşir; çiçekler çoğu zaman ödül sunmadan böcekleri aldatarak tozlaşır.

Tüm orkideler gibi tohumları son derece küçüktür ve çimlenebilmek için toprakta yaşayan mantarlarla ortaklık (mikoriza) kurmak zorundadır. Bu nedenle bitki yavaş gelişir ve yaşadığı ortamın bozulmasına karşı hassastır. Türkiye'de Dactylorhiza türlerinin yumruları geçmişte salep üretimi için toplanmış, bu da birçok yerel popülasyonun azalmasına yol açmıştır. Tüm orkide türleri uluslararası CITES sözleşmesi kapsamında koruma altındadır ve doğadan sökülmeleri ya da yumrularının toplanması yasaktır.