Crocus cancellatus

Crocus cancellatus, süsengiller (Iridaceae) familyasından sonbaharda çiçek açan bir çiğdem türüdür. Adını, yumruyu saran kabuğun kafes ya da ağ görünümündeki lifli yapısından alır (Latince “cancellatus” kafesli anlamındadır). Çiçekler genellikle yapraklardan önce açar; renkleri beyazdan açık leylak ve mavimsi tonlara kadar değişir, dişiciği turuncu ve çok dallıdır. Yunanistan'dan Anadolu, Lübnan ve İran'a kadar yayılır ve Türkiye'de birkaç alttürle temsil edilir.

Çiğdemler toprak altında yumrumsu bir gövde (korm) taşıyan, çok yıllık otsu bitkilerdir. Yapraklar dar ve şerit biçimlidir; çoğu türde yaprağın ortasında belirgin beyaz bir şerit bulunur. Çiçek, topraktan doğrudan yükselen uzun bir tüpün ucunda açar; altı taç benzeri parça (tepal), üç erkek organ ve çoğunlukla üç kollu bir dişicik taşır. Üç erkek organ, çiğdemleri benzer görünüşlü ve zehirli olan acı çiğdemlerden (Colchicum) ayırmada önemli bir ölçüttür; acı çiğdemlerde altı erkek organ bulunur.

Bitki yılın büyük bölümünü toprak altında dinlenerek geçirir ve kısa büyüme döneminde ürettiği besini yumrusunda depolar. Çiçekler güneşli havalarda açılır, serin ve bulutlu havalarda kapanır. Açtıkları dönemde çevrede az sayıda çiçek bulunduğundan arılar ve diğer tozlayıcı böcekler için değerli bir nektar ve polen kaynağıdırlar. Tohumlar toprağa yakın gelişen bir kapsülde olgunlaşır ve çoğunlukla karıncalar tarafından taşınarak yayılır.

Anadolu, Crocus cinsinin dünyadaki en önemli çeşitlilik merkezlerinden biridir ve Türkiye'de pek çok endemik çiğdem türü bulunur. Yumruların doğadan sökülerek toplanması, aşırı otlatma, tarım alanlarının genişlemesi ve yapılaşma bazı türler için tehdit oluşturur; bu nedenle doğal çiğdem popülasyonlarının korunması ve yumruların doğadan toplanmaması önemlidir. Cinsin bilinen en tanınmış üyesi, kurutulmuş dişicik kolları safran baharatı olarak kullanılan ve yalnızca kültürde bilinen Crocus sativus türüdür. Çiğdemler ayrıca süs bitkisi olarak da yaygın biçimde yetiştirilir.