Trigonella foenucum-graecum

Trigonella foenum-graecum, Türkçede çemen otu ya da boy otu olarak bilinen, baklagiller (Fabaceae) ailesine bağlı tek yıllık otsu bir bitkidir. Bilimsel adının doğru yazımı foenum-graecum biçimindedir ve “Yunan samanı” anlamına gelir. İnsanlık tarafından binlerce yıldır kullanılan en eski kültür bitkilerinden biridir.

Bitki genellikle 30–60 cm boyunda, dik gövdeli ve az dallıdır. Yaprakları üçlü bileşiktir; yaprakçıklar oval ve hafifçe dişlidir. Yaprak koltuklarında tek tek ya da ikişer açan çiçekleri soluk sarımsı beyaz renklidir. Meyvesi 10 cm’ye kadar uzayabilen, ince ve uçta gaga gibi sivrilen bir baklagil meyvesidir; içinde sarımsı kahverengi, köşeli ve sert tohumlar bulunur.

Tohumları kendine özgü, yoğun ve hafif acımsı bir kokuya sahiptir. Türkiye’de çemen, pastırmanın dış yüzeyine sürülen baharatlı karışımın temel bileşenidir; ayrıca çemen otu tohumu Hint ve Orta Doğu mutfaklarında baharat olarak, taze yaprakları ise sebze olarak tüketilir. Tohumlar zengin müsilaj ve çeşitli biyoaktif bileşikler içerir; halk hekimliğinde uzun bir kullanım geçmişi vardır.

Kökeni Doğu Akdeniz ve Batı Asya olarak kabul edilir; bugün Hindistan başta olmak üzere Akdeniz ülkeleri, Orta Doğu ve Kuzey Afrika’da geniş ölçüde tarımı yapılır. Türkiye’de de kültürü yapılan ve zaman zaman tarla kenarlarında kültürden kaçmış olarak görülen bir bitkidir. Diğer baklagiller gibi kök nodüllerindeki bakteriler aracılığıyla azot bağlar ve toprağın verimliliğine katkıda bulunur. Çiçekleri ilkbahar ve yaz başında açar ve arılar tarafından ziyaret edilir. Tohumlar ayrıca yem katkısı olarak da değerlendirilir; tohumlarının tüketimi bazı kişilerde ter ve idrara özgün bir koku verebilir.