Rhamphidoiulus bujukderensis (Attems, 1905)

Rhamphidoiulus bujukderensis, kırkayaklar (Diplopoda) sınıfının Julida takımına ve Julidae familyasına bağlı bir kırkayak türüdür. Tür Attems, 1905 tarafından bilim dünyasına tanıtılmıştır. Tür adı İstanbul Boğazı kıyısındaki Büyükdere'ye atıfta bulunur. Rhamphidoiulus cins adı altında tanımlanan bu tür, güncel sınıflandırmalarda Cyphobrachyiulus cinsi içinde ele alınabilmektedir. Bu grubun üyeleri orta boylu, silindirik gövdeli tipik jülid kırkayaklarıdır. Aşağıda bu grubun genel özellikleri özetlenmiştir.

Julidae, Julida takımına bağlı, Avrupa ve Akdeniz havzasında en çok tür içeren kırkayak familyalarından biridir. Bu familyanın üyeleri uzun, silindirik, sert kabuklu gövdeleriyle tipik "yılan kırkayağı" görünümündedir; tehlike anında vücutlarını düz bir spiral biçiminde sarar ve yan bezlerinden kötü kokulu savunma salgıları çıkarırlar. Boyları türe göre bir santimetreden on santimetreye kadar değişebilir; renkleri çoğunlukla kahverengi, gri ya da siyahımsıdır, bazı türlerde açık ve koyu halkalardan oluşan bantlar bulunur.

Kırkayaklar (Diplopoda) sınıfının üyeleri, vücut halkalarının çoğunda iki çift bacak taşımalarıyla tanınır; bu özellik, her halkada tek çift bacağı ve zehirli çeneleri bulunan çıyanlardan (Chilopoda) ayırt edilmelerini sağlar. Kırkayaklar zehirli ısırık yapmaz, yavaş hareket eder ve tehlike anında kendilerini korumak için kıvrılır ya da vücut yanlarındaki bezlerden kötü kokulu, tahriş edici salgılar çıkarır. Bu salgılar insan için ciddi bir tehlike oluşturmaz, ancak çıplak elle dokunulduğunda deride renk değişimine veya hafif tahrişe yol açabilir.

Ekolojik açıdan kırkayaklar en önemli toprak ayrıştırıcılarındandır. Çürüyen yaprak, odun ve diğer bitki artıklarını parçalayarak mantar ve bakterilerin işini kolaylaştırır, besin maddelerinin toprağa geri dönmesine ve humus oluşumuna katkıda bulunur. Nem kaybına duyarlı oldukları için gündüzleri taş, kütük ve yaprak döküntüsü altında saklanır, genellikle geceleri ya da yağışlı havalarda etkinleşirler. Yumurtalarını toprağa veya bitki artıkları arasına bırakırlar; yavrular az sayıda halka ve bacakla doğar, her deri değiştirmede yeni halkalar ekleyerek ergin boyuta ulaşır. Türlerin kesin ayrımı çoğunlukla erkeklerin değişikliğe uğramış çiftleşme bacakları olan gonopodların mikroskop altında incelenmesiyle yapılır.

Anadolu, kırkayaklar açısından oldukça zengin bir bölgedir ve pek çok türün yayılışı dar alanlarla sınırlıdır. Bu tür gibi az bilinen kırkayakların dağılımı ve yaşam alanı gereksinimleri, toprak faunası araştırmalarıyla zamanla daha iyi anlaşılmaktadır. Orman örtüsünün, yaprak döküntüsünün ve mağara ortamlarının korunması bu küçük ama ekosistem için önemli canlıların varlığını sürdürmesi açısından büyük önem taşır.