Papaver somniferum

Papaver somniferum, gelinciklergiller (Papaveraceae) familyasından, haşhaş olarak bilinen tek yıllık otsu bir bitkidir. İnsanlık tarihinin en eski kültür bitkilerinden biridir ve binlerce yıldır tohumu, yağı ve tıbbi özellikleri için yetiştirilmektedir.

Papaver cinsi, Avrupa, Asya ve Kuzey Afrika'da yayılış gösteren, tek ya da çok yıllık yaklaşık yüz kadar türü kapsar. Türlerin ortak özelliği, çiçeklerin tomurcukta aşağı sarkması, iki tüylü çanak yaprağın çiçek açılırken düşmesi ve meyvenin tepesinde ışınsal bir tepe diski bulunan kapsül olmasıdır. Tohumlar bu diskin altındaki gözeneklerden rüzgârla sallanarak dökülür. Bitkilerin tüm kısımları beyaz ya da sarımsı bir süt özsuyu içerir.

Haşhaş 30–150 cm kadar boylanabilir. Gövdesi ve yaprakları mavimsi yeşil, tüysüz ya da seyrek tüylüdür; yaprakları gövdeyi saran, kenarları dişli ya da loplu yapıdadır. Çiçekleri iridir; renkleri beyazdan pembe, mor ve kırmızıya kadar değişir ve taç yaprakların dip kısmında çoğunlukla koyu bir leke bulunur. Yaz başında çiçek açar. Meyvesi iri, yuvarlak ya da yumurta biçimli bir kapsüldür ve içinde çok sayıda küçük tohum taşır; tohum rengi çeşide göre beyaz, gri ya da mavimsi siyah olabilir.

Olgunlaşmamış kapsülün çizilmesiyle elde edilen süt özsuyu kurutulduğunda afyon adını alır. Afyon, morfin, kodein, tebain ve papaverin gibi önemli alkaloitler içerir; bu maddeler tıpta ağrı kesici ve öksürük kesici olarak kullanılır. Bu nedenle bitkinin ekimi pek çok ülkede, Türkiye de dahil olmak üzere, devlet denetimine ve izne bağlıdır. Haşhaş tohumu ise bu alkaloitleri çok az içerir; ekmek, çörek ve tatlılarda yaygın olarak kullanılır, ayrıca tohumdan yemeklik yağ elde edilir. Bitkinin kökeni büyük olasılıkla Akdeniz havzasıdır ve kültürden kaçmış örneklerine yabani olarak da rastlanır.