Ophrys fusca

Ophrys fusca, orkidegiller (Orchidaceae) familyasının Ophrys cinsine ait, Akdeniz’in en bilinen orkidelerinden biridir. Tür adı Latincede “koyu, esmer” anlamına gelir ve dudağın koyu rengine işaret eder. Genellikle 10–30 cm boyunda, birkaç çiçekli bir bitkidir.

Dış çiçek yaprakları yeşil ya da sarımsı yeşil, iç yaprakları daha dar ve yeşilimsidir. Dudak uzunca, aşağı doğru sarkık ve üç lopludur; rengi koyu kahverengiden morumsu siyaha kadar değişir ve kadifemsi tüylerle örtülüdür. Dudağın taban kısmında mavimsi ya da gri, parlak ve çoğu zaman ortadan bir oluklu çizgiyle ikiye ayrılan bir leke bulunur. Kenarları bazen sarımsı bir şeritle çevrilidir.

Ophrys cinsi, çiçekleri dişi böcekleri taklit eden “arı orkideleri” ya da “böcek orkideleri” olarak bilinir. Çiçeğin dudak (labellum) adı verilen alt yaprağı tüylü, kadifemsi ve çoğu zaman parlak bir ayna lekesi taşır; şekli, rengi ve salgıladığı koku belirli bir arı ya da yaban arısı türünün dişisine benzer. Erkek böcekler çiçekle çiftleşmeye çalışırken polen kütlelerini (polinyum) başlarına ya da karınlarına yapıştırır ve başka bir çiçeğe taşır. Bu olaya yalancı çiftleşme (psödokopülasyon) denir ve her türün genellikle tek ya da birkaç tozlayıcı böcek türüne bağımlı olmasına yol açar.

Ophrys cinsinin sınıflandırması botanikçiler arasında tartışmalıdır. Türler arasında melezleşme sık görülür ve popülasyonlar arasında küçük farklılıklar bulunur; bu yüzden bazı yazarlar çok sayıda dar yayılışlı tür tanırken, diğerleri bunları daha geniş türlerin alttürleri ya da varyeteleri olarak kabul eder. Aynı bitki farklı kaynaklarda farklı adlarla geçebilir.

Cinsin bütün üyeleri gibi çok yıllık, otsu ve toprak altında iki yuvarlak yumru taşıyan bir bitkidir. Yapraklar çoğunlukla sonbahar ya da kış başında taban rozeti halinde gelişir, çiçeklenme ilkbaharda gerçekleşir; meyve olgunlaştıktan sonra toprak üstü kısımlar kurur ve bitki yazı yumru halinde geçirir. Tohumları toz kadar küçüktür ve çimlenebilmek için topraktaki mikorizal mantarlarla ortaklık kurmaları gerekir. Bu nedenle bu orkideler kolayca yetiştirilemez ve doğadan sökülen bitkiler genellikle yaşamaz.

Akdeniz havzasında geniş bir alanda yayılır; Türkiye’de özellikle Ege ve Akdeniz kıyı bölgelerinde bulunur. Kireçli topraklarda, makilik, garig ve frigana alanlarında, seyrek ormanlarda, zeytinliklerde ve terk edilmiş tarlalarda yetişir. Erken çiçek açan türlerden biridir; çiçeklenme kış sonundan ilkbahar ortasına kadar sürebilir. Tozlaşması başlıca Andrena cinsine ait kum arıları tarafından gerçekleştirilir.

Türkiye, salep elde etmek için yumruları toplanan orkideler açısından tarihsel olarak önemli bir ülkedir. Yumruların sökülmesi, otlatma, yangın ve yaşam alanlarının tarıma ya da yapılaşmaya açılması Ophrys türlerini tehdit eden başlıca etkenlerdir. Bütün yabani orkideler, nesli tehlike altındaki türlerin ticaretini düzenleyen CITES sözleşmesinin eklerinde yer alır; doğadan toplanmaları ve ticareti yasal düzenlemelerle sınırlandırılmıştır. Bu bitkileri bulundukları yerde fotoğraflamak, onları korumanın en iyi yoludur.