Dactylorhiza x rizeana

Dactylorhiza × rizeana, orkidegiller (Orchidaceae) familyasının Dactylorhiza cinsine ait doğal bir melezdir. Adındaki çarpı işareti, bitkinin iki farklı Dactylorhiza türünün doğada kendiliğinden çaprazlanmasıyla ortaya çıktığını gösterir. Bu tür melezler genellikle ebeveyn türlerin birlikte yetiştiği alanlarda, ara özellikler taşıyan tek tük bireyler ya da küçük topluluklar halinde görülür. Adı Rize iline gönderme yapar ve Doğu Karadeniz'in nemli dağ çayırlarıyla ilişkilendirilir.

Dactylorhiza cinsinin üyeleri, toprak altında parmak biçiminde dallanmış yumrular taşıyan çok yıllık otsu bitkilerdir; cinsin adı da bu el ya da parmak biçimli yumrulardan gelir. Gövde dik ve yapraklıdır, yapraklar şerit ya da mızrak biçimindedir ve birçok türde koyu lekeler taşır. Çiçekler gövdenin ucunda yoğun bir başak oluşturur; dudak (labellum) çoğunlukla üç lopludur ve üzerinde koyu nokta, çizgi ya da halka desenleri bulunur, dudağın arkasında ise bir mahmuz yer alır.

Melez bireyler çoğunlukla ebeveynlerinin yaprak lekelenmesi, çiçek rengi ve dudak deseni gibi özelliklerini karışık biçimde taşır ve bu nedenle arazide tanımlanmaları zordur. Bazı melezler kısmen verimli olabilir ve ebeveynleriyle geri çaprazlanarak karmaşık melez toplulukları oluşturabilir.

Bu cinsin türleri genellikle nemli çayırlarda, bataklık kenarlarında, dere boylarında, orman açıklıklarında ve dağ çayırlarında yetişir. Çiçeklenme çoğunlukla ilkbahar sonu ile yaz başında gerçekleşir. Birçok tür çiçeklerinde nektar bulundurmaz ve tozlaşma için bal arıları ile yaban arıları gibi böcekleri renkli görünümüyle aldatır. Tohumları toz kadar küçüktür ve çimlenebilmek için topraktaki mikorizal mantarlarla ortaklık kurmaları gerekir; bu nedenle fideler yavaş gelişir ve bitkinin çiçek açması yıllar alabilir.

Türler arasında melezleşme çok yaygın olduğundan cins, sistematik açıdan orkidelerin en karmaşık gruplarından biri sayılır ve pek çok ara form farklı adlarla tanımlanmıştır. Tüm yaban orkideleri gibi bu bitkiler de yaşam alanlarının kurutulması, aşırı otlatma ve yumruları için yapılan toplama nedeniyle baskı altındadır. Türkiye'de orkide yumrularından salep elde edilmesi, doğal popülasyonlar üzerinde önemli bir tehdit oluşturur; yaban orkidelerinin ticareti uluslararası CITES sözleşmesiyle denetlenmektedir.