Dactylorhiza urvilleana

Dactylorhiza urvilleana, orkidegiller (Orchidaceae) familyasının Dactylorhiza cinsine ait, çok yıllık, yumrulu bir karasal orkidedir. Tür adını Fransız denizci ve doğa bilimci Dumont d'Urville'den alır. Kafkasya, Kuzeydoğu Anadolu ve Kuzey İran'ın dağlık bölgelerinde yayılış gösterir.

Genellikle güçlü yapılı, orta ya da uzun boylu bir bitkidir. Yaprakları mızrak biçimli olup lekeli ya da lekesiz olabilir. Çiçekleri canlı pembe, mor ya da eflatun tonlarındadır ve dudak üzerinde koyu nokta ve halkalardan oluşan desenler taşır; çiçekler gövdenin ucunda sık ve uzun bir başak oluşturur. Dağ çayırları, sulak otlaklar, kaynak çevreleri ve dere kenarları gibi nemli ve açık yaşam alanlarını tercih eder. Çiçeklenme yaz başından yaz ortasına kadar sürer.

Dactylorhiza cinsinin üyeleri parmak biçimli, elle yarılmış gibi görünen yumrularıyla tanınır; cinsin adı da Yunanca “parmak” ve “kök” sözcüklerinden gelir. Yapraklar genellikle mızrak biçimli olup gövdeyi saran kınlarla başlar, bazı türlerde üzerlerinde koyu lekeler bulunur. Çiçekler yoğun, silindirik bir başak oluşturur; her çiçeğin dudağı (labellum) desenli, arkasında ise nektar taşımayan ya da az nektarlı bir mahmuz bulunur. Tozlaşma çoğunlukla arılar ve bombus arıları gibi böceklerle gerçekleşir; çiçekler çoğu zaman ödül sunmadan böcekleri aldatarak tozlaşır.

Tüm orkideler gibi tohumları son derece küçüktür ve çimlenebilmek için toprakta yaşayan mantarlarla ortaklık (mikoriza) kurmak zorundadır. Bu nedenle bitki yavaş gelişir ve yaşadığı ortamın bozulmasına karşı hassastır. Türkiye'de Dactylorhiza türlerinin yumruları geçmişte salep üretimi için toplanmış, bu da birçok yerel popülasyonun azalmasına yol açmıştır. Tüm orkide türleri uluslararası CITES sözleşmesi kapsamında koruma altındadır ve doğadan sökülmeleri ya da yumrularının toplanması yasaktır.