Dactylorhiza maculata

Dactylorhiza maculata, orkidegiller (Orchidaceae) familyasına ait, Avrupa'dan Sibirya'ya kadar geniş bir alanda yayılış gösteren, çok yıllık, yumrulu bir karasal orkidedir. Tür adı Latince “lekeli” anlamına gelir ve yapraklarının üzerindeki koyu mor-kahverengi lekelere gönderme yapar.

Bitki genellikle 15–50 cm boylanır. Yaprakları dar mızrak biçimlidir ve çoğunlukla belirgin koyu lekeler taşır. Çiçekler beyazdan açık pembe ve leylak rengine kadar değişen tonlardadır; geniş, üç loblu dudak üzerinde koyu mor nokta ve çizgilerden oluşan desenler bulunur. Çiçekler gövdenin ucunda konik ya da silindirik bir başak oluşturur. Tür özellikle asidik topraklı fundalıklarda, turbalıklarda, nemli çayırlarda ve seyrek ormanlarda yetişir. Çiçeklenme genellikle ilkbahar sonu ile yaz ortası arasında görülür.

Dactylorhiza cinsinin üyeleri parmak biçimli, elle yarılmış gibi görünen yumrularıyla tanınır; cinsin adı da Yunanca “parmak” ve “kök” sözcüklerinden gelir. Yapraklar genellikle mızrak biçimli olup gövdeyi saran kınlarla başlar, bazı türlerde üzerlerinde koyu lekeler bulunur. Çiçekler yoğun, silindirik bir başak oluşturur; her çiçeğin dudağı (labellum) desenli, arkasında ise nektar taşımayan ya da az nektarlı bir mahmuz bulunur. Tozlaşma çoğunlukla arılar ve bombus arıları gibi böceklerle gerçekleşir; çiçekler çoğu zaman ödül sunmadan böcekleri aldatarak tozlaşır.

Tüm orkideler gibi tohumları son derece küçüktür ve çimlenebilmek için toprakta yaşayan mantarlarla ortaklık (mikoriza) kurmak zorundadır. Bu nedenle bitki yavaş gelişir ve yaşadığı ortamın bozulmasına karşı hassastır. Türkiye'de Dactylorhiza türlerinin yumruları geçmişte salep üretimi için toplanmış, bu da birçok yerel popülasyonun azalmasına yol açmıştır. Tüm orkide türleri uluslararası CITES sözleşmesi kapsamında koruma altındadır ve doğadan sökülmeleri ya da yumrularının toplanması yasaktır.