Centroscymnus coelolepis

Centroscymnus coelolepis, Köpekbalıkları takımı Squaliformes (Dikenli Köpekbalıkları) içinde, Somniosidae familyasına (Uyuyan Köpekbalığıgiller) ait, okyanusların en derinlerinde yaşayan köpekbalığı türlerinden biridir. Halk arasında Portekiz Köpekbalığı veya Derin Su Siyah Köpekbalığı olarak bilinir. Bu tür, yaşamını 1.000 metrenin altındaki soğuk ve karanlık sularda sürdüren, son derece yavaş büyüyen bir derin deniz canlısıdır.

1. Genel Bilgiler ve Taksonomik Konum

Portekiz Köpekbalığı, Atlantik, Pasifik ve Hint Okyanuslarının soğuk ve derin sularında kozmopolit bir dağılıma sahiptir. Bu, dünyanın en geniş dikey dağılımına sahip köpekbalıklarından biridir. Akdeniz'in de özellikle derin çukurlarında ve kıta yamacının alt bölgelerinde bulunur. Türkiye'nin ultra-derin deniz sularında nadiren de olsa derin deniz araştırmalarıyla varlığı tespit edilmiştir. Aşırı yavaş üreme ve geç olgunlaşma hızı nedeniyle derin deniz balıkçılığının etkilerine karşı savunmasızdır.

Taksonomik sınıflandırması şöyledir:

• Âlem (Kingdom): Animalia (Hayvanlar)
• Şube (Phylum): Chordata (Kordalılar)
• Sınıf (Class):: Chondrichthyes (Kıkırdaklı Balıklar)
• Takım (Order):: Squaliformes (Dikenli Köpekbalıkları)
• Aile (Family):: Somniosidae (Uyuyan Köpekbalığıgiller) (Sınıflandırma tartışmalıdır)
• Cins (Genus):: Centroscymnus
• Tür (Species):: Centroscymnus coelolepis (Barbosa du Bocage & de Brito Capello, 1864)

2. Fiziksel Özellikler ve Morfoloji

• Boyut: Orta büyüklükte bir köpekbalığıdır; ortalama 0.8–1 metre, maksimum 1.2 metreye ulaşır.
• Renk ve Deri (Ayırt Edici Özellik): Vücudu tek tipte koyu kahverengi veya siyahtır. Derisi kalın, küçük ve düz dentiküllerle kaplıdır; bu da ona kadifemsi bir doku verir.
• Kafa ve Gözler: Başı geniş, burnu kısadır. Yaşadığı derinlik nedeniyle gözleri küçüktür ve bu da karanlıkta yaşamaya adapte olduğunu gösterir.
• Yüzgeçler: Anal yüzgeci yoktur. İki adet küçük sırt yüzgeci bulunur ve her ikisinin de önünde belirgin, ancak küçük birer diken yer alır.

3. Ekolojik ve Biyolojik Davranışlar

• Habitat: Okyanusların kıta yamacında ve abisal (derin okyanus) düzlüklerde yaşar. Tipik olarak 270 ila 3.700 metre arasındaki derinliklerde bulunur; bu onu, ticari olarak avlanan en derin yaşayan köpekbalıklarından biri yapar.
• Davranış: Yavaş hareket eden, bentopelajik (dip ve su kolonu) bir türdür. Beslenmesinde leşçil (scavenger) davranışlar sergileme eğilimi vardır.
• Diyet: Diyeti; kemikli balıklar, mürekkep balıkları, kabuklular ve balina gibi büyük canlıların okyanus dibine inen leşlerinden oluşur.
• Üreme (Ultra Yavaş Yaşam Döngüsü): Yumurtadan çıkan yavruları doğurur (ovovivipar). Cinsel olgunluğa çok geç ulaşır (tahminen 20 yaş civarında). Bir doğumda genellikle 13 ila 20 arasında yavru dünyaya getirir. Bu aşırı yavaş yaşam döngüsü, popülasyonlarının toparlanmasını neredeyse imkânsız kılar.

4. Koruma Durumu ve Tehditleri

• Koruma Durumu: Son derece yavaş üreme hızı ve yaşadığı derin su habitatlarındaki uluslararası avcılık nedeniyle küresel olarak IUCN tarafından "Hassas" (Vulnerable - VU) kategorisinde sınıflandırılmıştır. Akdeniz'deki popülasyonu da büyük tehdit altındadır.
• Tehditler: Tarihsel olarak ve halen, karaciğerindeki yüksek yağ içeriği (özellikle skualen yağı) ve eti için derin deniz balıkçılığında hedeflenmiştir. Ultra-derin deniz trolü ve uzun olta balıkçılığı tarafından en çok yakalanan yan av (bycatch) türlerinden biridir.
• Cıva Birikimi: Uzun ömrü ve beslenme zincirinin üst basamaklarında yer alması nedeniyle vücudunda yüksek oranda cıva (metil cıva) biriktirdiği tespit edilmiştir; bu da insan tüketimi için tehlike teşkil eder. Bu, derin deniz balıkçılığı ve gıda güvenliği açısından önemli bir konudur.

Araştırma: Ahmet Taşçı Yaban Hayatı Bilimcisi

• Kaynaklar:
• Compagno, L. J. V. (1984). FAO Species Catalogue. Vol. 4. Sharks of the World. FAO Fisheries Synopsis No. 125, Vol. 4, Part 2.
• Froese, R. and D. Pauly. Editors. (2024). FishBase. World Wide Web electronic publication.
• Serena, F. (2005). Field Identification Guide to the Sharks and Rays of the Mediterranean and Black Sea. FAO.
• Finucci, B. (2020). Centroscymnus coelolepis. The IUCN Red List of Threatened Species 2020.
• Not: Portekiz Köpekbalığının derin sulardaki yaşam süresi ve üreme döngüsünün yavaşlığı, onu derin deniz ekosistemlerinin en hassas ve korunması gereken türlerinden biri yapmaktadır.
• Fotoğraf: https://www.inaturalist.org/photos/51096216