Acanthodactylus schreiberi

Acanthodactylus schreiberi – Tarak Parmaklı Kertenkele

Bilimsel Sınıflandırma

Alem: Animalia – Hayvanlar

Şube: Chordata – Kordalılar

Sınıf: Reptilia – Sürüngenler

Takım: Squamata – Pulllular

Alt takım: Lacertilia – Kertenkeleler

Familya: Lacertidae – Gerçek kertenkeleler

Cins: Acanthodactylus

Tür: Acanthodactylus schreiberi Boulenger, 1878

Latince Adın Anlamı

schreiberi, bu türün tanımlanmasına katkı sağlayan Avusturyalı zoolog Egid Schreiber’e ithafen verilmiştir. “-i” eki, onun adına özel atıf anlamındadır.

Tanım ve Morfoloji

Orta boylu bir türdür; erişkin bireyler kuyruk dahil yaklaşık 16–22 cm uzunluğa ulaşabilir. Vücut, dikenimsi parmak yapısıyla karakterizedir.

Sırt genellikle açık kahverengi, bej veya gri renktedir ve sırt boyunca açık renkli uzunlamasına çizgiler bulunur. Yanlarda daha koyu şeritler görülebilir.

Karın kısmı beyazımsı veya açık sarı renkte olup çiftleşme döneminde erkeklerde portakal tonları kazanabilir.

Parmaklarında diken benzeri pullar vardır ve bu yapı kumlu ortamlarda hareketi kolaylaştırır.

Habitat ve Yayılım

Bu tür, Doğu Akdeniz’e endemik bir türdür. Yayılım alanı Türkiye (özellikle Hatay, Adana ve Mersin çevresi), Suriye, Lübnan, İsrail ve Gazze Şeridi ile sınırlıdır.

Genellikle kumluk kıyı şeritleri, çalılıklarla kaplı kumullar, taşlık bozkır alanlar ve açık sıcak habitatlarda yaşar.

Türkiye’de bilinen yayılımı Doğu Akdeniz kıyı kuşağıyla sınırlıdır. Deniz seviyesinden 500 m rakıma kadar çıkabilir.

Davranış ve Yaşam Döngüsü

Gündüzcül ve çok çevik bir türdür. Güneşli saatlerde oldukça aktiftir, gölgede dinlenerek ısınma ihtiyacını dengeler.

Kışın kısa süreli kış uykusuna girebilir; iklime göre aktif dönem Mart–Kasım ayları arasıdır.

Savunma davranışı olarak kuyruğunu bırakabilir.

Beslenme

Karınca, sinek, çekirge, tırtıl ve diğer küçük omurgasızlarla beslenir. Avını görsel olarak tespit eder ve hızlı bir sıçrama ile yakalar.

Kum altındaki hareketleri hissedebilecek kadar duyarlıdır.

Üreme Bilgisi

Çiftleşme dönemi ilkbahar sonu – yaz başı (Mayıs–Haziran) aylarıdır.

Dişi bireyler yılda bir kez 3–8 yumurta bırakır. Yumurtalar kumluk zemine gömülerek bırakılır.

Yavrular 1–2 ay sonra çıkar. Genç bireyler doğduklarında avlanabilir ve bağımsızdır.

İnsana Zararlılık Durumu

Zehirli değildir. Isırmaz, saldırgan değildir. Gözlem sırasında genellikle ürkektir ve hızla kaçar.

İnsana tamamen zararsızdır.

Ekolojik Rolü

Kumul ekosistemlerinin böcek popülasyonlarını dengelemede önemli rol oynar.

Endemik ve habitat kaybına duyarlı bir türdür. Kumul yapıların bozulması, otel ve tatil köyü inşaatları bu türü doğrudan tehdit etmektedir.

Bilimsel Araştırmalarda Kullanımı / Endüstriyel Önemi

Kıyı habitatlarına özel adaptasyonları nedeniyle ekolojik plastikliği, adaptif morfolojisi ve üreme biyolojisi açısından değerlidir.

Bazı çalışmalarda vücut sıcaklığı regülasyonu ve güneşlenme davranışları model olarak incelenmiştir.

Türkiye'de Bulunan Türleri / Alt Türleri

– Türkiye'de yalnızca Acanthodactylus schreiberi schreiberi alt türü doğal olarak bulunur.

– Yayılım: Hatay, Adana, Osmaniye, Mersin kıyı şeridi.

Yanlış Bilinenler ve Efsaneler

1. Efsane: “Kumda yaşayan kertenkeleler yılan gibidir ve zehirlidir.”
2. Gerçek: Zehirli değildir, kertenkele sınıfındadır.
3. Efsane: “Dikenli parmaklar tehlikeli tırnaklardır.”
4. Gerçek: Bu yapı, sadece kum üzerinde hareket kolaylığı sağlar.
5. Efsane: “Kıyılarda sadece deniz canlıları olur, kertenkele olmaz.”
6. Gerçek: Kumullar, birçok kara canlısının yaşam alanıdır; A. schreiberi buna özel adapte olmuştur.
7. Efsane: “Turizm bu türü seviyor, zarar vermez.”
8. Gerçek: Turizm altyapısı (otel, yol, yapılaşma) kumul habitatı tahrip ettiği için türü tehdit eder.

Bilgi ve araştırma: Ahmet Taşçı – Yaban Hayatı Bilimcisi

Kaynaklar:

– Boulenger, G.A. (1878). Descriptions of new Lacertidae.

– Baran, İ., Atatür, M.K. (1998). Türkiye Herpetofaunası.

– IUCN Red List (2023).

– Sindaco, R. & Jeremčenko, V.K. (2008). The Reptiles of the Western Palearctic.